Tác động của độ mở thương mại và đầu tư trực tiếp nước ngoài đến bất bình đẳng thu nhập tại các quốc gia Đông Nam Á

Trong nhiều thập kỷ qua, các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã vươn mình trở thành một trong những khu vực năng động nhất thế giới nhờ chiến lược mở cửa thương mại và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tuy nhiên, đi kèm với sự tăng trưởng thần kỳ là những lo ngại về khoảng cách thu nhập ngày càng gia tăng giữa các nhóm dân cư và giữa các địa phương. Trước thực trạng này, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã thực hiện một nghiên cứu nhằm làm rõ tác động của độ mở thương mại và FDI đến bất bình đẳng thu nhập tại các quốc gia ASEAN, gắn liền với các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hiệp Quốc.

Tăng trưởng đi kèm thách thức phân hóa thu nhập

Việc mở rộng thương mại và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã mang lại nhiều lợi ích cho tăng trưởng kinh tế, như chuyển giao công nghệ, nâng cao kỹ năng quản lý, tạo việc làm và cải thiện tay nghề cho người lao động. Nhờ đó, nhiều quốc gia có điều kiện tham gia sâu hơn vào tiến trình toàn cầu hóa và các cuộc cách mạng công nghệ đang diễn ra trên thế giới.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào thị trường quốc tế và dòng vốn FDI không được phân bổ đồng đều, khoảng cách thu nhập giữa các nhóm dân cư có thể gia tăng. Đặc biệt tại Đông Nam Á, nguồn lao động tay nghề cao còn hạn chế, khiến lợi ích từ hội nhập không phải lúc nào cũng được chia sẻ rộng rãi. Chính vì vậy, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa độ mở thương mại, FDI và bất bình đẳng thu nhập là vấn đề cấp thiết và đáng quan tâm.

Phân tích dữ liệu 2006 - 2022: Quan hệ không đơn giản một chiều

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu của các nước ASEAN trong giai đoạn 2006 - 2022 để xem xét mối liên hệ giữa hội nhập kinh tế và bất bình đẳng thu nhập. Kết quả cho thấy cả việc mở rộng thương mại và thu hút FDI đều có tác động rõ ràng đến bất bình đẳng thu nhập. Tuy nhiên, tác động này không cố định theo một chiều.

Ở giai đoạn đầu, khi thương mại và FDI tăng nhanh, khoảng cách thu nhập có xu hướng nới rộng. Nhưng khi nền kinh tế đạt đến một mức phát triển cao hơn, xu hướng này có thể thay đổi và bất bình đẳng bắt đầu giảm xuống. Nói cách khác, mối quan hệ này giống như một “đường cong hình chữ U ngược”: tăng trước, rồi giảm sau khi các điều kiện kinh tế - xã hội được cải thiện.

Nghiên cứu cũng xem xét riêng hoạt động xuất khẩu và nhập khẩu. Với thương mại giữa các nước ASEAN và các nước phát triển, cả xuất khẩu lẫn nhập khẩu đều có xu hướng làm tăng chênh lệch thu nhập. Trong khi đó, khi giao thương với các nước đang phát triển, xuất khẩu có xu hướng làm bất bình đẳng tăng lên, còn nhập khẩu lại góp phần làm giảm khoảng cách thu nhập.

Giáo dục - yếu tố quyết định chiều hướng bất bình đẳng
Khi mở rộng mô hình để xét vai trò của giáo dục, nhóm nghiên cứu bổ sung tỷ lệ nhập học tiểu học vào phân tích cùng với độ mở thương mại và FDI. Kết quả cho thấy giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc điều chỉnh tác động của mở rộng thương mại và FDI đến bất bình đẳng thu nhập. Cụ thể, nếu chỉ xét riêng độ mở thương mại, yếu tố này vẫn có xu hướng làm gia tăng bất bình đẳng. Tuy nhiên, đối với FDI, khi xem xét ở mức độ cao hơn, tác động lại chuyển sang chiều hướng làm giảm chênh lệch thu nhập. Điều này cho thấy giáo dục có vai trò điều tiết, giúp giảm bớt những tác động bất lợi của quá trình hội nhập kinh tế.

Phân tích hồi quy cho thấy giáo dục là yếu tố quan trọng nhất quyết định việc bất bình đẳng tăng hay giảm tại các quốc gia ASEAN. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại mạnh mẽ, nhiều quốc gia nỗ lực mở rộng thương mại và thu hút FDI để thúc đẩy tăng trưởng. Tuy nhiên, nếu nguồn lao động có kỹ năng hạn chế, lợi ích từ hội nhập dễ tập trung vào một nhóm nhỏ; khi doanh nghiệp cần nhân lực tay nghề cao mà nguồn cung thiếu hụt, người lao động kỹ năng thấp sẽ chịu mất cơ hội việc làm và thu nhập bấp bênh.

Hàm ý chính sách: Hội nhập cần đi cùng đầu tư vào con người

Nghiên cứu khẳng định rằng mở rộng thương mại và thu hút FDI là những động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, tiến trình này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro hệ lụy. Nếu hệ thống giáo dục không chuyển mình kịp thời, người lao động tay nghề thấp sẽ đối mặt với tình trạng thu nhập bấp bênh và cơ hội việc làm bị thu hẹp. Thiếu đi các chính sách điều tiết phù hợp, quá trình hội nhập có thể làm sâu sắc thêm hố ngăn cách giàu nghèo giữa các nhóm dân cư và gây ra sự chênh lệch phát triển giữa các địa phương.

Để thu hẹp khoảng cách này, các quốc gia ASEAN cần thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp sau:

- Đột phá về giáo dục và đào tạo: Ưu tiên nâng cao chất lượng đào tạo nghề, đặc biệt tại các vùng sâu vùng xa. Việc hỗ trợ chi phí học tập và mở rộng quyền tiếp cận giáo dục là “chìa khóa” giúp người lao động thích ứng với một thị trường lao động đang biến đổi không ngừng.

- Quản trị dòng vốn đầu tư: Cần có cơ chế quản lý và phân bổ vốn FDI hợp lý, tránh tình trạng tập trung quá mức vào các trung tâm kinh tế sẵn có nhằm đảm bảo sự phát triển cân bằng giữa các vùng miền.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, thước đo thành công của một nền kinh tế không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng GDP thuần túy, mà còn ở việc thành quả đó được phân bổ công bằng như thế nào. Những phát hiện từ nghiên cứu này chính là cơ sở quan trọng để các nước ASEAN điều chỉnh chính sách thương mại, đầu tư và giáo dục, hướng tới một mô hình phát triển bền vững, bao trùm và cân bằng hơn trong dài hạn.

Xem toàn bộ bài viết: Tác động của độ mở thương mại và đầu tư trực tiếp nước ngoài đến bất bình đẳng thu nhập tại các quốc gia Đông Nam Á tại https://drive.google.com/file/d/1aOkDIhz-2g9YRVCRZVaZF7P35qNfFSqh/view

Nhóm tác giả: TS. Lê Thị Hồng Minh, TS. Huỳnh Thị Cẩm Hà,

ThS. Hoàng Thị Phương Anh - Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài lan tỏa nghiên cứu và kiến thức ứng dụng với thông điệp “Research Contribution For All - Nghiên cứu vì cộng đồng” do UEH phối hợp với Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa thực hiện nhằm mục tiêu đồng hành cùng sự phát triển bền vững của tỉnh Khánh Hòa. UEH trân trọng kính mời Quý độc giả cùng đón xem bản tin Tri thức khoa học tiếp theo.