Nhiều điểm mới mang tính đột phá

Ngày 1-1-2013, Luật Giám định tư pháp  với rất nhiều điểm mới, mang tính đột phá có hiệu lực thi hành, dự kiến là công cụ phục vụ đắc lực cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử, góp phần quan trọng giải quyết các vụ án một cách chính xác, khách quan, đúng pháp luật.

Ngày 1-1-2013, Luật Giám định tư pháp (GĐTP) với rất nhiều điểm mới, mang tính đột phá có hiệu lực thi hành, dự kiến là công cụ phục vụ đắc lực cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử, góp phần quan trọng giải quyết các vụ án một cách chính xác, khách quan, đúng pháp luật. Trong chuyên đề pháp luật kỳ này, xin giới thiệu những nét mới cơ bản về Luật GĐTP.

Từ những vụ việc cụ thể

3 năm trở lại đây, có 2 công trình xây dựng với quy mô lớn tại đường Ngô Gia Tự, Nha Trang khiến các hộ dân lân cận khiếu nại rất nhiều. Lý do là khi các công trình này thi công phần móng, nhà họ bị lún, nứt. Hai bên rất khó thương lượng. Bên bị thiệt hại thì yêu cầu xây lại toàn bộ hoặc yêu cầu bồi thường quá cao; bên gây thiệt hại thì chỉ đồng ý sửa chữa nhỏ hoặc bồi thường với số tiền vừa phải. Tranh chấp cứ thế kéo dài. Nguyên nhân chỉ bởi 2 bên không thống nhất được mức độ thiệt hại. Về mặt nguyên tắc, nếu vụ việc được Tòa án xét xử, Tòa cũng phải căn cứ vào kết luận giám định của cơ quan có thẩm quyền về mức thiệt hại thực tế. Tuy nhiên, để giám định được vấn đề này là cả một quá trình nhiêu khê và phức tạp nên việc giải quyết, xét xử của cơ quan có thẩm quyền rất bị động và kéo dài. Tình trạng trên không phải là cá biệt mà hầu như thành phố, huyện nào cũng có.

Hoặc trong những vụ tranh chấp tài sản thừa kế, có rất nhiều bằng chứng mà các bên đưa ra nhằm chứng minh yêu cầu của mình. Tuy nhiên, không phải bằng chứng nào cũng xác thực; trong đó có cả những bằng chứng giả mạo mà nếu không có sự giám định thì khó xác định được. Chẳng hạn, bên nguyên đưa ra một tờ di chúc nhưng bên B lại nghi ngờ là giả mạo chữ ký. Vấn đề là bên B không thể tự mình yêu cầu các cơ quan giám định mà phải nhờ cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan điều tra, kiểm sát, tòa án) yêu cầu trưng cầu GĐTP. Nếu vì lý do nào đó mà các cơ quan này từ chối thì đương sự chỉ biết “bó tay”.

Cũng có những vụ án hình sự mà tỷ lệ thương tật là yếu tố quyết định để cơ quan tiến hành tố tụng khởi tố vụ án hình sự, nhưng kết luận giám định thương tật lại có nhiều mâu thuẫn. Cấp tỉnh cho kết quả một đằng, cấp trung ương cho kết quả một nẻo. Sử dụng kết quả nào cũng không chắc chắn. Điều này phần nào ảnh hưởng đến tính chính xác, khách quan trong việc đấu tranh với tội phạm.

Đổi mới toàn diện

Luật GĐTP được ban hành nhằm tháo gỡ những hạn chế, bất cập về thể chế, tạo cơ sở pháp lý cho sự phát triển bền vững của hoạt động GĐTP, góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động tố tụng mà trọng tâm là bảo đảm phán quyết của Tòa án được kịp thời, khách quan, đúng pháp luật.

Luật GĐTP gồm 8 chương, 46 điều, đã khắc phục được những điểm tồn tại nói trên. Điểm mới quan trọng nhất là Nhà nước xác định tập trung đầu tư cho một số lĩnh vực giám định để đáp ứng yêu cầu thường xuyên của hoạt động tố tụng, đồng thời sắp xếp, đổi mới hệ thống tổ chức pháp y, pháp y tâm thần. Bên cạnh đó, Luật cho phép xã hội hóa các lĩnh vực kinh tế, xã hội và mở rộng quyền cho các đương sự trong các vụ việc dân sự, vụ án hành chính, giúp họ chủ động thu thập chứng cứ chứng minh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Về quyền yêu cầu GĐTP, theo quy định cũ, chỉ cơ quan tiến hành tố tụng mới được trưng cầu GĐTP. Tuy nhiên, Luật mới còn cho phép đương sự trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hình sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định trực tiếp. Quy định này của Luật đã mở ra cơ hội mới, tạo điều kiện cho các bên đương sự chủ động thu thập chứng cứ để chứng minh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Về tổ chức, Luật GĐTP quy định rạch ròi 2 loại tổ chức GĐTP là: Tổ chức GĐTP công lập và tổ chức GĐTP ngoài công lập. Tổ chức GĐTP công lập tập trung vào 3 lĩnh vực chính là pháp y, pháp y tâm thần và kỹ thuật hình sự. Việc tổ chức cũng khoa học hơn quy định cũ. Cụ thể, tổ chức GĐTP công lập về pháp y có 2 cấp: trung ương (Bộ Y tế) và cấp tỉnh; Bộ Quốc phòng và Bộ Công an cũng có giám định pháp y riêng. Tổ chức GĐTP về pháp y tâm thần đều thuộc Bộ Y tế và phân 2 cấp trung ương và khu vực. Tổ chức GĐTP về kỹ thuật hình sự bao gồm 2 cấp: trung ương và cấp tỉnh; ngoài ra có thêm tổ chức giám định kỹ thuật hình sự thuộc Bộ Quốc phòng. Như vậy, so với Pháp lệnh cũ, mô hình tổ chức GĐTP công lập của Luật khoa học, tinh gọn và phù hợp với thực tế hơn.

Đặc biệt, Luật cho phép thành lập tổ chức GĐTP ngoài công lập. Đây là một trong những điểm mới cơ bản, mang tính cải cách đột phá trong hoạt động GĐTP. Hình thức của tổ chức này là văn phòng GĐTP, hoạt động theo loại hình doanh nghiệp tư nhân. Văn phòng này được phép giám định trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, xây dựng, cổ vật, di vật, bản quyền tác giả. Nhiều chuyên gia cho rằng, với quy định này, những tranh chấp như đã nêu ở trên sẽ được giải quyết nhanh chóng.

Ngoài ra, Luật cũng cho phép GĐTP theo vụ việc. Điều này có nghĩa là trong từng lĩnh vực của mình quản lý, các Bộ, UBND cấp tỉnh có thể chọn ra những cá nhân có đủ điều kiện để GĐTP theo từng vụ việc cụ thể.

Điều 29, 30 quy định cơ chế giải quyết xung đột kết luận giám định. Đây là một điểm rất quan trọng vì sẽ là cơ sở khắc phục những bất cập hiện nay liên quan đến vấn đề này.

LÊ MINH