Gìn giữ thanh âm Raglai

Từ những giai điệu mã la rộn ràng đến âm thanh mộc mạc của đàn chapi, các nhạc cụ truyền thống của đồng bào Raglai đang được truyền dạy cho học sinh (HS) Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà (xã Phước Hà). Qua những giờ học cùng nghệ nhân, tình yêu văn hóa dân tộc được nuôi dưỡng trong thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn những giá trị truyền thống từ chính mái trường vùng cao.

Rộn ràng tiếng mã la

Gần 10 năm qua, vào chiều thứ Ba và thứ Năm hằng tuần, tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà lại diễn ra hoạt động tập luyện nhạc cụ mã la theo mô hình câu lạc bộ dưới sự hướng dẫn trực tiếp của các nghệ nhân địa phương. Từ những buổi đầu có ít HS tham gia, đến nay đội mã la của trường đã thu hút gần 50 thành viên. Trong khuôn viên nhà trường, tiếng mã la vang lên đều đặn qua từng buổi tập. Giữa đội hình biểu diễn, em Tạ Nữ Thu Cúc (HS lớp 9/1) cùng các bạn phối hợp nhịp nhàng, tạo nên những giai điệu quen thuộc. Sau 4 năm học tập, từ chỗ còn lúng túng với cách đánh, Cúc đã có thể hướng dẫn lại cho những thành viên mới. “Em thấy khó nhất là cách đánh nên đã phải tập nhiều lần để cải thiện. Qua các nghệ nhân, em học được nhiều kiến thức về mã la. Em muốn truyền dạy lại cho các bạn trong trường và khi về nhà cũng chia sẻ với gia đình để mọi người hiểu thêm về văn hóa Raglai”, Thu Cúc chia sẻ.

Học sinh Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà học sử dụng đàn chapi.

Mã la là một trong những nhạc cụ tiêu biểu của đồng bào Raglai. Không chỉ tạo nên những âm thanh đặc trưng, mã la còn gắn với các nghi lễ, lễ hội và những sự kiện quan trọng của cộng đồng. Trong quan niệm truyền thống, mã la là nhạc cụ thiêng, mang ý nghĩa kết nối con người với tổ tiên và thế giới tâm linh. Khi diễn tấu, mỗi chiếc mã la đảm nhận một vai trò riêng, đòi hỏi người chơi phải phối hợp nhịp nhàng để tạo thành giai điệu hoàn chỉnh. Theo Nghệ nhân Ưu tú Tà Thía Banh (xã Phước Hà), việc tổ chức lớp học mã la ngay tại trường giúp việc tập hợp, quản lý HS thuận lợi hơn; HS cũng có điều kiện học tập thường xuyên, tiếp thu kỹ thuật và phát huy niềm đam mê với nhạc cụ truyền thống. Qua các lớp học sử dụng nhạc cụ mã la, HS đã thể hiện sự quan tâm, yêu thích. Nhiều em tiếp thu nhanh và đã có thể biểu diễn trong các buổi sinh hoạt văn nghệ của trường, cũng như tham gia các liên hoan, hội thi nghệ thuật quần chúng.

Niềm vui theo tiếng đàn chapi

Từ năm học 2026 - 2027, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà mở thêm lớp học sử dụng nhạc cụ đàn chapi. Hoạt động nằm trong kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 14 của Đảng ủy xã Phước Hà về bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc Raglai gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035. Với cấu tạo mộc mạc, âm thanh gần gũi, cây đàn chapi gắn bó với đời sống của người Raglai suốt bao đời nay và càng trở nên nổi tiếng qua ca khúc “Giấc mơ chapi” của nhạc sĩ Trần Tiến.

Một buổi học sử dụng nhạc cụ mã la của học sinh Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà.

Tại lớp học, những chiếc đàn chapi lần lượt được trao đến tay HS. Với nhiều em, đây là lần đầu tiên được trực tiếp tìm hiểu và tập chơi loại nhạc cụ độc đáo này. Từng động tác đặt tay, gảy dây đàn đều cần sự kiên trì để tạo ra những nốt nhạc, đoạn nhạc. “Em mới học đàn chapi nên thấy khá khó, nhưng em sẽ cố gắng tập luyện. Em cảm thấy vui và tự hào vì đây là nét văn hóa của dân tộc Raglai. Nếu có dịp, em muốn giới thiệu đàn chapi với bạn bè để mọi người hiểu thêm về văn hóa của dân tộc mình”, em Bà Râu Thị Hiếu (HS lớp 7/1) cho biết. 

Việc tổ chức song song các lớp dạy sử dụng nhạc cụ mã la và đàn chapi giúp HS tiếp cận những hình thức thực hành âm nhạc khác nhau. Qua từng buổi học, các em không chỉ rèn luyện kỹ năng biểu diễn mà còn có cơ hội tìm hiểu về nhạc cụ, phong tục và đời sống văn hóa của đồng bào Raglai. Thầy Hoàng Lương Đàn - Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà cho biết, nhà trường xác định việc đưa nhạc cụ truyền thống vào hoạt động giáo dục là một trong những cách thiết thực để bảo tồn văn hóa dân tộc. Qua các lớp học, mong muốn HS biết chơi nhạc cụ, hiểu giá trị của những di sản văn hóa được trao truyền và có ý thức gìn giữ trong đời sống. Để lớp học được duy trì và phát huy hiệu quả hơn, nhà trường sẽ phối hợp chặt chẽ với các nghệ nhân trong việc hướng dẫn, truyền dạy cho HS. 

Từ những buổi tập sau giờ học, tiếng mã la và tiếng đàn chapi đang dần trở thành một phần trong sinh hoạt của HS Raglai ở xã Phước Hà. Khi các em HS biết sử dụng nhạc cụ, tự hào về văn hóa dân tộc mình, đó là minh chứng sinh động cho việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống một cách bền vững. 

TRẦN HẰNG