Đổi mới tư duy quản trị an toàn thực phẩm, lấy sức khỏe Nhân dân làm thước đo

Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm không chỉ nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật mà quan trọng hơn là đổi mới căn bản phương thức quản lý, chuyển từ tư duy hành chính sang quản trị rủi ro, từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa chủ động và kiểm soát toàn diện chuỗi cung ứng thực phẩm. Trả lời phỏng vấn Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), đồng chí Lê Hữu Trí - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế giám sát, cảnh báo sớm, truy xuất nguồn gốc và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể, từng cơ quan quản lý, nhằm bảo vệ tốt hơn sức khỏe Nhân dân.

Đồng chí Lê Hữu Trí - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa.

- Đồng chí đánh giá như thế nào về sự cần thiết sửa đổi Luật An toàn thực phẩm trong bối cảnh hiện nay? Đâu là yêu cầu quan trọng nhất cần đặt ra trong lần sửa đổi này?

- Tôi cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật An toàn thực phẩm nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ sức khỏe Nhân dân và đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới.

Qua nghiên cứu dự thảo, tôi đánh giá cao việc cơ quan soạn thảo đã quan tâm bổ sung nhiều nội dung quan trọng như quản lý theo nguy cơ, phân tích nguy cơ, xây dựng cơ sở dữ liệu, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc, giám sát thị trường và thu hồi thực phẩm không bảo đảm an toàn. Đây là những nội dung cần thiết, phù hợp với yêu cầu quản lý hiện đại.

Tuy nhiên, theo tôi, vấn đề cốt lõi không chỉ là bổ sung các quy định quản lý, mà phải đổi mới căn bản phương thức quản trị an toàn thực phẩm. Chúng ta cần chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị rủi ro; từ phát hiện, xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa; từ quản lý riêng lẻ từng cơ sở, từng công đoạn sang kiểm soát toàn bộ chuỗi thực phẩm.

Đặc biệt, hiệu quả quản lý không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng cuộc thanh tra, kiểm tra hay số vụ xử phạt, mà phải được đo lường bằng kết quả thực tế trong việc ngăn chặn nguy cơ, bảo đảm an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe Nhân dân. Đây chính là yêu cầu xuyên suốt cần được thể hiện rõ trong các quy định của luật.

- Một trong những vấn đề được dư luận quan tâm là thực phẩm không an toàn vẫn có thể xâm nhập thị trường qua nhiều khâu, từ sản xuất, chế biến đến phân phối. Theo đồng chí, dự thảo luật cần có những giải pháp gì để khắc phục tình trạng này?

- Tôi cho rằng cần chuyển mạnh sang phương thức quản trị an toàn thực phẩm dựa trên rủi ro và phòng ngừa chủ động. Thực tế, nguy cơ mất an toàn thực phẩm có thể phát sinh từ rất sớm, ngay trong quá trình trồng trọt, chăn nuôi, sử dụng hóa chất, thức ăn chăn nuôi, giết mổ, chế biến, vận chuyển hoặc bảo quản. Nếu chỉ tập trung kiểm tra tại nơi kinh doanh hoặc khi sản phẩm đã lưu thông trên thị trường thì về cơ bản vẫn là cách quản lý thiên về xử lý hậu quả.

Do đó, cần thực hiện nguyên tắc quản lý theo nguy cơ trên cơ sở khoa học, dữ liệu kiểm nghiệm, tình hình ngộ độc thực phẩm, lịch sử vi phạm và các cảnh báo trong nước, quốc tế. Nguồn lực kiểm tra, giám sát cần được ưu tiên cho nhóm thực phẩm có nguy cơ cao; đồng thời đơn giản hóa thủ tục đối với những sản phẩm ít rủi ro nhưng vẫn bảo đảm trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh.

Bên cạnh đó, phải quản trị toàn bộ chuỗi thực phẩm, khắc phục tình trạng quản lý phân tán theo từng công đoạn. Luật cần quy định rõ cơ chế phối hợp xuyên suốt, xác định cụ thể trách nhiệm của từng chủ thể tham gia chuỗi cung ứng. Khi phát hiện sản phẩm vi phạm, cơ quan chức năng phải truy xuất được nguồn gốc, xác định được khâu phát sinh nguy cơ và chủ thể chịu trách nhiệm, không để xảy ra tình trạng mỗi cơ quan quản lý một khâu nhưng khi có sự cố lại khó xác định trách nhiệm.

Đối với bếp ăn trường học, bếp ăn tập thể, cơ sở cung cấp suất ăn sẵn và thức ăn đường phố, cần tăng cường kiểm tra đột xuất, kiểm soát chặt chẽ nguồn nguyên liệu, điều kiện chế biến, bảo quản và vận chuyển. Đặc biệt, phải làm rõ trách nhiệm của đơn vị cung cấp thực phẩm, đơn vị tổ chức bếp ăn và người đứng đầu cơ sở. Việc thuê ngoài cung cấp suất ăn không thể trở thành kẽ hở để né tránh trách nhiệm khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.

- Bên cạnh kiểm soát chuỗi cung ứng, việc phát hiện và xử lý kịp thời các sự cố an toàn thực phẩm cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đồng chí có đề xuất gì về vấn đề này?

- Theo tôi, cần xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo sớm và ứng phó nhanh với sự cố an toàn thực phẩm. Đây là một trong những khâu cần được đặc biệt quan tâm khi hoàn thiện và tổ chức thực thi luật.

Quản trị hiện đại không thể chỉ chờ xảy ra ngộ độc, người dân phản ánh hoặc báo chí phát hiện rồi mới vào cuộc. Cơ quan quản lý phải chủ động thu thập, kết nối và phân tích dữ liệu về kết quả kiểm nghiệm, tình hình ngộ độc thực phẩm, hóa chất tồn dư, tác nhân gây bệnh, lịch sử vi phạm cũng như các cảnh báo từ thị trường quốc tế để nhận diện nguy cơ từ sớm.

Tôi đề nghị dự thảo luật cần quy định rõ cơ chế cảnh báo sớm với sự phối hợp giữa cơ quan y tế, nông nghiệp và môi trường, công thương, các cơ quan kiểm nghiệm và chính quyền địa phương. Khi phát hiện nguy cơ, phải có quy trình cụ thể về thông báo, điều tra, lấy mẫu, khoanh vùng, tạm dừng lưu thông, thu hồi sản phẩm và công khai cảnh báo đến người dân.

Quan trọng hơn, cần xác định rõ cơ quan chủ trì, trách nhiệm và thời hạn xử lý của từng cơ quan trong từng tình huống. Bởi nếu thông tin cảnh báo đã có nhưng việc phối hợp chậm trễ, thiếu quyết liệt thì nguy cơ ban đầu hoàn toàn có thể phát triển thành sự cố nghiêm trọng, gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

- Một vấn đề khác là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước. Theo đồng chí, cần đổi mới cơ chế đánh giá và giám sát trách nhiệm như thế nào để các quy định của luật thực sự đi vào cuộc sống?

- Tôi cho rằng phải đổi mới cơ chế trách nhiệm giải trình và đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước. Dự thảo đã đề cập đến cơ sở dữ liệu, phân tích nguy cơ và trách nhiệm của các cơ quan quản lý, nhưng điều quan trọng là phải bảo đảm những quy định này được vận hành thực chất.

Không nên chỉ đánh giá hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm bằng số cuộc thanh tra, số cơ sở được kiểm tra hay số vụ xử phạt. Những con số đó phản ánh hoạt động quản lý, nhưng chưa đủ chứng minh thực phẩm đến tay người dân đã an toàn hơn.

Tôi kiến nghị Chính phủ xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả quản trị an toàn thực phẩm, tập trung vào những kết quả cụ thể như: Khả năng phát hiện sớm nguy cơ; thời gian cảnh báo và thu hồi thực phẩm nguy hiểm; hiệu quả truy xuất nguồn gốc; tỷ lệ tái phạm; mức độ khắc phục sau vi phạm và kết quả giảm thiểu các vụ ngộ độc, sự cố mất an toàn thực phẩm.

Cùng với đó, phải phân định rõ trách nhiệm giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương; xác định cơ quan chủ trì trong từng tình huống; gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ. Trường hợp buông lỏng quản lý, chậm xử lý cảnh báo hoặc thiếu phối hợp dẫn đến hậu quả thì phải xác định trách nhiệm tương ứng.

Một vấn đề không thể bỏ qua là phân cấp quản lý phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực. Chính quyền địa phương cần được bố trí đủ nhân lực chuyên môn, năng lực kiểm nghiệm và hệ thống thông tin để thực hiện nhiệm vụ được giao. Nếu chỉ giao thêm thẩm quyền, trách nhiệm mà không bảo đảm điều kiện thực thi thì hiệu quả quản lý sẽ khó đạt được như mong muốn.

- Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, thực phẩm chức năng và các sản phẩm được quảng cáo trên môi trường mạng ngày càng đa dạng, đồng chí có kiến nghị gì nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng? 

- Tôi cho rằng minh bạch thông tin và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp là những yêu cầu rất quan trọng trong quản trị an toàn thực phẩm hiện nay.

Người dân có quyền được biết thực phẩm mình sử dụng có nguồn gốc từ đâu, chất lượng như thế nào, tiềm ẩn nguy cơ gì và cần xử lý ra sao khi sản phẩm bị cảnh báo hoặc thu hồi. Vì vậy, cần đẩy mạnh kết nối dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và công khai thông tin về sản phẩm vi phạm, kết quả kiểm tra, cảnh báo nguy cơ cũng như quyết định thu hồi theo quy định pháp luật. Việc công khai phải bảo đảm kịp thời, dễ tiếp cận, giúp người dân chủ động bảo vệ sức khỏe, đồng thời tạo áp lực để doanh nghiệp nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật.

Đối với thực phẩm chức năng, thực phẩm dành cho nhóm dễ bị tổn thương và hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng, cần kiểm soát chặt chẽ hơn về nguồn gốc sản phẩm, chất lượng, nội dung quảng cáo và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Phải xử lý nghiêm các hành vi quảng cáo sai sự thật, sử dụng chất cấm, làm giả hồ sơ hoặc cố ý đưa thực phẩm không an toàn ra thị trường. Chế tài xử lý cần tương xứng với tính chất và hậu quả của hành vi vi phạm, bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa.

Tôi cũng nhấn mạnh rằng trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm trước hết thuộc về tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh. Doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến lợi nhuận mà phải chịu trách nhiệm đến cùng đối với chất lượng và mức độ an toàn của sản phẩm đưa ra thị trường.

- Từ những vấn đề đã phân tích, đồng chí kỳ vọng điều gì đối với Luật An toàn thực phẩm sau khi được sửa đổi và tổ chức thực hiện?

- Theo tôi, việc sửa đổi Luật lần này cần tập trung vào 3 nhiệm vụ trọng tâm.

Thứ nhất, xây dựng luật theo hướng quản trị rủi ro, kiểm soát xuyên suốt chuỗi thực phẩm và phòng ngừa chủ động; đồng thời xác định rõ nhiệm vụ, cơ quan chủ trì, thời hạn hoàn thành và nguồn lực thực hiện.

Thứ hai, sớm hoàn thiện cơ chế liên thông dữ liệu, cảnh báo sớm, truy xuất nguồn gốc và ứng phó sự cố, bảo đảm các cơ quan có thể phối hợp nhanh chóng, chính xác khi phát hiện thực phẩm nguy hiểm.

Thứ ba, thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ và công khai kết quả quản lý; lấy mức độ an toàn của thực phẩm, hiệu quả xử lý nguy cơ và kết quả bảo vệ sức khỏe Nhân dân làm thước đo, đồng thời xử lý nghiêm trách nhiệm của tổ chức, cá nhân và cơ quan quản lý có liên quan.

Tôi kỳ vọng luật sau khi được sửa đổi sẽ tạo lập một hệ thống quản trị an toàn thực phẩm hiện đại, trong đó Nhà nước chủ động nhận diện và kiểm soát rủi ro; doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về an toàn của sản phẩm; dữ liệu được kết nối để phục vụ cảnh báo và xử lý kịp thời; cơ quan quản lý phải chịu trách nhiệm về hiệu quả thực thi.

Thước đo cuối cùng của luật không phải là chúng ta ban hành thêm bao nhiêu quy định, tiến hành bao nhiêu cuộc kiểm tra hay xử phạt bao nhiêu trường hợp, mà là nguy cơ được ngăn chặn tốt hơn đến đâu, thực phẩm nguy hiểm được phát hiện và thu hồi nhanh như thế nào, sức khỏe Nhân dân được bảo vệ hiệu quả hơn ra sao. Đây cũng là mong muốn và yêu cầu đặt ra đối với quá trình hoàn thiện thể chế, tổ chức thực thi Luật An toàn thực phẩm, đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia hiện đại và nguyện vọng chính đáng của Nhân dân.

Trân trọng cảm ơn ông!

TRÍ NGHĨA (Thực hiện)