Chào mừng kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công (19-8-1945 - 19-8-2026):

Từ mùa thu cách mạng đến Khánh Hòa hôm nay - Kỳ 2: Khí thế hào hùng ở nam Khánh Hòa 

Tin khởi nghĩa thắng lợi ở phía bắc Khánh Hòa đã tiếp thêm niềm tin để những người lãnh đạo cách mạng ở phía nam Khánh Hòa (Ninh Thuận cũ) quyết định phát động khởi nghĩa giành chính quyền. Chỉ trong ít ngày, với sự lãnh đạo của Ủy ban Việt Minh, quần chúng Nhân dân đã nổi dậy giành chính quyền ở Tháp Chàm, Phan Rang…

Bia chứng tích lịch sử miếu Ngũ Hành (miếu Năm Bà) ở phường Bảo An, nơi Ủy ban Việt Minh lâm thời tỉnh Ninh Thuận (cũ) họp bàn, thống nhất khởi nghĩa giành chính quyền ngày 21-8-1945. Ảnh: THANH XUÂN

Đêm trước khởi nghĩa 

Một ngày đầu tháng 8, tôi đến phường Bảo An - nơi ghi dấu sự kiện lịch sử về khởi nghĩa tháng Tám. Lần theo các tài liệu lịch sử, bức tranh rộng lớn về mùa thu cách mạng ở vùng phía nam Khánh Hòa dần hiện rõ.

Phong trào cách mạng ở phía nam Khánh Hòa phát triển khá sớm với những chi bộ đầu tiên được lập ra ở phường Bảo An và Đề pô xe lửa Tháp Chàm (phường Đô Vinh). Dù trải qua nhiều thăng trầm do sự khủng bố, bắt bớ gắt gao của thực dân Pháp, đến năm 1945, ở khu vực phía nam của tỉnh đã có bước phát triển cả về tổ chức đảng lẫn lực lượng cách mạng trong các tầng lớp Nhân dân. Đầu năm 1945, Ủy ban Việt Minh lâm thời tỉnh Ninh Thuận (cũ) được thành lập, phân công các ủy viên phụ trách từng địa bàn để chỉ đạo phong trào. Cùng thời gian này, tổ chức Hướng đạo, với cốt cán Việt Minh làm hạt nhân được hướng vào việc tuyên truyền lòng yêu nước, ý thức dân tộc và tinh thần sẵn sàng đánh Pháp, đuổi Nhật. Các tổ chức có tính chất vũ trang lần lượt được thành lập và củng cố như: Đội tự vệ ở Vĩnh Hy, đội danh dự ở Tháp Chàm và Vạn Phước. Các cơ sở cũ trong công chức ở Bưu điện Phan Rang, trong dinh quản đạo, tòa sứ, trại lính được tập hợp lại và lãnh nhiệm vụ tuyên truyền, vận động, tổ chức các đoàn thể cứu quốc trong tầng lớp viên chức, thanh niên, học sinh. Trong những ngày sục sôi khí thế cách mạng mùa thu năm 1945, các lực lượng yêu nước chuẩn bị vũ khí, sẵn sàng chờ ngày giành chính quyền.

Đoàn viên, thanh niên tham quan miếu Ngũ Hành - nơi ghi dấu về sự kiện khởi nghĩa giành chính quyền ở khu vực phía nam Khánh Hòa.

Theo lịch sử Đảng bộ tỉnh Ninh Thuận (cũ), khi được tin quân Nhật đầu hàng phe đồng minh, ngày 17-8-1945, tại làng Vạn Phước, các đồng chí lãnh đạo cách mạng ở vùng phía nam Khánh Hòa đã họp bàn đẩy mạnh tuyên truyền, báo tin Nhật đầu hàng, đồng thời phát động quần chúng chuẩn bị sẵn sàng giành chính quyền khi có thời cơ. Hội nghị phân công các đồng chí Lê Chưởng, Lê Thiệu phụ trách Tháp Chàm; đồng chí Lê Hàn phụ trách Phan Rang; các đồng chí Trần Thi, Nguyễn Đối phụ trách vùng nông thôn phía nam tỉnh nhằm tập hợp lực lượng quần chúng.

Được tin chiều 21-8-1945, tổ chức "Thanh niên tiền tuyến" thân Nhật sẽ tổ chức mít tinh tại sân Trường Tiểu học làng Bảo An, ngay trưa 20-8-1945, đồng chí Lê Chưởng đã triệu tập cuộc họp bất thường tại miếu Ngũ Hành (miếu Năm Bà) ở phường Bảo An để chuẩn bị khởi nghĩa. Tham dự có đại biểu công nhân Đề pô xe lửa Tháp Chàm, Nhà máy điện Tháp Chàm, đội danh dự Tháp Chàm - Vạn Phước, Bưu điện Tháp Chàm, thợ thủ công Tháp Chàm và đại biểu nông dân làng Vạn Phước, Trường Sanh. Tại cuộc họp, đại biểu Đề pô xe lửa Tháp Chàm báo tin Nha Trang đã giành được chính quyền chiều 19-8-1945. Các đại biểu thống nhất biến cuộc mít tinh ra mắt của "Thanh niên tiền tuyến" chiều 21-8 thành cuộc biểu tình vũ trang của Việt Minh. Đồng thời, quyết định gấp rút may cờ, viết biểu ngữ, cử người vận động công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ tự trang bị vũ khí và liên lạc với Phan Rang để phối hợp hành động. Cuộc họp bầu ra Ban Chỉ huy cuộc biểu tình do đồng chí Lê Cát làm Trưởng ban. Các cán bộ được phân công phụ trách từng lực lượng để phá cuộc mít tinh của chính quyền tay sai. Ban chỉ huy cũng chuẩn bị sẵn khẩu hiệu "Tiêu diệt quân đội phát xít Nhật Bản khắp Đông Dương" cùng một lá cờ đỏ sao vàng và dây kéo cờ để thay cờ "quẻ ly" của "Thanh niên tiền tuyến" ngay trong cuộc biểu tình. 

Nhà tưởng niệm đồng chí Trần Thi (xã Ninh Phước) - một trong những người lãnh đạo giành chính quyền ở phía nam Khánh Hòa tháng 8-1945. Ảnh: LÂM ANH

Giành chính quyền về tay Nhân dân 

Đúng 15 giờ ngày 21-8-1945, tại sân Trường Tiểu học Bảo An, 200 "Thanh niên tiền tuyến" tập hợp làm lễ ra mắt, hoan nghênh Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim. Lực lượng cách mạng gồm công nhân Đề pô, nhà đèn, thanh niên cứu quốc, viên chức, thợ thủ công và Nhân dân các làng cũng có mặt đông đảo. Khi cờ "quẻ ly" vừa kéo lên, đồng chí Lê Cát hô lớn yêu cầu hạ cờ "bán nước" xuống, kéo cờ Việt Minh lên. Ngay lập tức, các thanh niên cứu quốc xông vào giật cờ "quẻ ly", kéo cờ đỏ sao vàng lên giữa tiếng hô vang "Việt Nam muôn năm; đả đảo phát xít Nhật và bè lũ tay sai". Trong lúc kẻ thù đang bàng hoàng, đồng chí Lê Cát tiến lên lễ đài vạch mặt bọn tay sai thân Nhật đã rêu rao độc lập giả hiệu, kêu gọi đồng bào ủng hộ Việt Minh. Cuộc mít tinh nhanh chóng chuyển thành cuộc biểu tình thị uy của lực lượng cách mạng, quần chúng kéo đến ngày càng đông mang theo cờ đỏ sao vàng hướng về Tháp Chàm. Đoàn kéo đến đồn Bang tá, tên Hồ Trần Chánh run rẩy nộp hết sổ sách giấy tờ; những tên việt gian làm tay sai cho Nhật bị bắt. Tiến đến đồn bảo an Đô Vinh, 12 tên lính khố xanh được giải thích, tuyên truyền đã giao vũ khí và tự giải tán. Đoàn biểu tình mang theo súng tiếp tục chiếm ga xe lửa và Đề pô xe lửa Tháp Chàm. Chỉ trong 2 giờ, Việt Minh tỉnh đã lãnh đạo quần chúng giành chính quyền hoàn toàn ở thị trấn Tháp Chàm.

Lá cờ Tổ quốc được bà Dương Thị Xảo giữ từ năm 1945. Ảnh chụp lại tư liệu tại Bảo tàng Khánh Hòa (cơ sở 2).

Khi đoàn biểu tình từ Tháp Chàm kéo về Phan Rang, đến khu vực sân vận động Mỹ Đức hiện nay thì gặp đội lính khố xanh từ Phan Rang kéo lên; được thông báo tình hình, đội lính này cũng ngả theo cách mạng. 18 giờ 45 phút ngày 21-8-1945, đoàn biểu tình kéo xuống Phan Rang, phối hợp với lực lượng cách mạng tại chỗ khống chế các công sở, đồn trại của binh lính tay sai Nhật. Được vận động từ trước, tỉnh trưởng Phan Văn Phúc giao nộp ấn tín, chìa khóa, chỉ kho bạc cho Việt Minh, đánh dấu chính quyền cấp tỉnh đã về tay Nhân dân. Quần chúng khởi nghĩa tiến lên "như nước vỡ bờ" tiếp tục tiến chiếm các công sở còn lại, phá nhà lao, giải phóng tất cả chính trị phạm.

Với sự lãnh đạo của tổ chức đảng và cán bộ Việt Minh các cấp, trong 2 ngày 21 và 22-8-1945, các tổng thuộc huyện An Phước như Vạn Phước, Mỹ Tường, Phú Quý, É Lâm Hạ, É Lâm Thượng cùng nhiều thôn, xóm trong tỉnh lần lượt giành được chính quyền. Ảnh hưởng từ phong trào ở Phan Rang, Tháp Chàm lan tới các làng dọc Quốc lộ 11 (nay là Quốc lộ 27). Ngày 22-8, với sự chỉ đạo của các cán bộ cách mạng, các làng này cũng giành chính quyền về tay Nhân dân. Nhân dân và công nhân ở Krôngpha nổi dậy bắt tên Pôlônanh ở mỏ vàng. Sáng 22-8-1945, Ủy ban Việt Minh lâm thời họp tại tòa sứ (cũ), bầu Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời do đồng chí Nguyễn Văn Nhu làm Chủ tịch; đồng chí Võ Liêm Sơn và đồng chí Trần Thi làm cố vấn.

Đường 21 tháng 8 (phường Bảo An) - con đường ghi dấu ngày Nhân dân vùng phía nam Khánh Hòa khởi nghĩa giành chính quyền ngày 21-8-1945. Ảnh: VĂN NỶ

Thời gian trôi qua, những nhân chứng tham gia sự kiện năm xưa đã không còn, nhưng một số người cao tuổi vẫn còn nhớ không khí sục sôi của mùa thu cách mạng. Ở tuổi 98, ông Tu Tấn Minh - nguyên Phó Bí thư Thị ủy Phan Rang - Tháp Chàm (hiện sống ở phường Phan Rang) vẫn nhớ khá rõ những ngày mùa thu lịch sử của dân tộc. Ông Minh kể lại, ngày 21-8-1945, khi mới 17 tuổi, thấy đoàn mít tinh của Việt Minh cầm lá cờ đỏ sao vàng, vừa đi vừa hát chào mừng chính quyền về tay Nhân dân, ông cùng thanh niên địa phương đã reo hò, kéo nhau đi theo đoàn. Trên khắp các nẻo đường, lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong niềm hân hoan của người dân khi được làm chủ đất nước, làm chủ tương lai và vận mệnh của chính mình. Chính khí thế của những ngày cách mạng tháng 8-1945 đã thôi thúc ông cùng nhiều bạn bè đi theo Đảng, theo Bác suốt cuộc đời. “Khi ấy, được làm dân một nước độc lập hạnh phúc lắm. Chúng tôi đi theo cách mạng như một lẽ tự nhiên, là điều tất yếu của cả thế hệ thời đó”, ông Minh bồi hồi chia sẻ.

Bảo tàng Khánh Hòa (cơ sở 2) còn giữ một số hình ảnh, tư liệu về khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8-1945 ở phía nam Khánh Hòa.

81 năm đã trôi qua, những chứng tích của mùa thu cách mạng năm ấy vẫn được giữ gìn. Các di tích như: Miếu Ngũ Hành, Đề pô xe lửa Tháp Chàm... trở thành “địa chỉ đỏ” để giáo dục về lòng yêu nước cho thế hệ trẻ. Tại Bảo tàng Khánh Hòa cơ sở 2 (Bảo tàng Ninh Thuận cũ) cũng trưng bày một số tư liệu về cách mạng tháng 8-1945 ở phía nam Khánh Hòa, trong đó có hình ảnh đồng chí Lê Cát - Trưởng Ban khởi nghĩa cứu quốc tháng 8-1945 ở Tháp Chàm; hình ảnh bà Lê Thị Xảo với lá cờ Tổ quốc được giữ từ năm 1945; hồi ký của đồng chí Tu Tấn Minh… Chính những di tích, hình ảnh lịch sử ấy cùng những trang ký ức hào hùng được trao truyền qua các thế hệ đã minh chứng cho tinh thần quật khởi, khát vọng độc lập tự do của Nhân dân tỉnh Khánh Hòa. Tinh thần ấy vẫn tiếp tục được hun đúc, trở thành mạch nguồn cho những chặng đường phát triển của quê hương hôm nay.

XUÂN THÀNH

Kỳ cuối: Ngày mới trên quê hương Khánh Hòa