Chào mừng kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công (19-8-1945 - 19-8-2026):

Từ mùa thu cách mạng đến Khánh Hòa hôm nay  - Kỳ 1: Ngọn lửa cách mạng mùa thu năm ấy 

Cách đây 81 năm, hòa chung không khí cách mạng của toàn dân tộc, các tầng lớp Nhân dân tỉnh Khánh Hòa dưới sự lãnh đạo của Đảng đã nhất tề đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền trong cao trào cách mạng tháng 8-1945. Năm tháng trôi qua, tinh thần cách mạng sáng ngời của các thế hệ cha ông vẫn còn được khắc ghi trong những trang sử, vẫn hiện diện ở những di tích lịch sử, các chứng nhân. Tinh thần cách mạng đó đã và đang được tiếp nối trong khát vọng xây dựng quê hương Khánh Hòa phát triển giàu đẹp.

Kỳ 1: Ngọn lửa cách mạng mùa thu năm ấy 

Những ngày tháng Tám, trời xanh ngắt một màu. Nhìn lá cờ Tổ quốc tung bay trong nắng, chúng tôi thêm tự hào về trang sử hào hùng của quê hương Khánh Hòa. Mùa thu 1945, Nhân dân các địa phương ở phía bắc Khánh Hòa đã lần lượt đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền, góp phần vào thắng lợi chung của cả dân tộc. Năm tháng qua đi, chứng tích lịch sử không còn nhiều, nhưng dư âm của những ngày hào hùng ấy vẫn còn vang vọng trong lòng người dân nơi đây.

Phát pháo lệnh ở Vạn Ninh 

Xã Vạn Ninh những ngày này, biểu ngữ, áp phích kỷ niệm 81 năm Cách mạng tháng Tám thành công (19-8-1945 - 19-8-2026) được treo rực rỡ. Tại Di tích lịch sử quốc gia đình Phú Cang, ông Nguyễn Dạng - Trưởng Ban Quản lý di tích đình tự hào chia sẻ: "Vạn Ninh là nơi đầu tiên trong tỉnh giành chính quyền".

Đình Phú Cang - nơi Ủy ban Khởi nghĩa của huyện Vạn Ninh (cũ) tập hợp lực lượng để giành chính quyền vào rạng sáng 14-8-1945.

Theo các tài liệu lịch sử, sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945), phong trào cách mạng ở Khánh Hòa phát triển sâu rộng, các đội tự vệ được thành lập, các tổ chức Việt Minh ngày càng củng cố. Đến đầu tháng 8-1945, khí thế cách mạng ở Vạn Ninh, Ninh Hòa, Nha Trang, Diên Khánh… lên rất cao. Nhiều làng đã rèn vũ khí, luyện tập quân sự chuẩn bị khởi nghĩa. Biết tin Nhật đặt vấn đề đầu hàng đồng minh, đêm 12-8-1945, lãnh đạo Việt Minh tỉnh họp gấp tại Nha Trang, thống nhất nắm ngay thời cơ để phát động khởi nghĩa toàn tỉnh, đồng thời chấp thuận để Vạn Ninh khởi nghĩa sớm.

Sáng 13-8-1945, Mặt trận Việt Minh Vạn Ninh triệu tập hội nghị, thành lập Ủy ban Khởi nghĩa do đồng chí Hoàng Hữu Chấp làm Chủ tịch, quyết định khởi nghĩa vào ngày 14-8-1945. Cơ quan lãnh đạo được chuyển về đình Phú Cang (xã Vạn Ninh). Ông Nguyễn Dạng chia sẻ: “Theo lời kể của các cụ cao niên từng tham gia sự kiện, để chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền, phía ta đã thương lượng với lính Nhật ở Ga Vạn Giã để chúng không can thiệp vào công việc của ta và cho mượn 3 khẩu súng trường. Ngoài ra, Việt Minh còn trưng dụng 3 khẩu súng săn của các nhà giàu, cha xứ trong vùng để trang bị cho các đội vũ trang. Lực lượng quần chúng chuẩn bị tài liệu tuyên truyền, cờ đỏ sao vàng sẵn sàng cho khởi nghĩa”.

Ông Nguyễn Dạng kể chuyện về khởi nghĩa giành chính quyền ở Vạn Ninh tháng 8-1945.

Theo lịch sử Đảng bộ huyện Vạn Ninh (cũ), tối 13-8-1945, lực lượng khởi nghĩa từ đình Phú Cang chia làm 3 nhóm bao vây huyện đường Vạn Ninh (nay thuộc xã Vạn Thắng). Khi lệnh khởi nghĩa phát ra, các tổ vũ trang xông vào huyện đường; bên ngoài, quần chúng mang vũ khí thô sơ, trống mõ vang trời, đèn đuốc sáng rực. Lính lệ không dám chống cự, giao nộp vũ khí. Tri huyện Nguyễn Trọng Thuần buộc phải giao ấn tín, giấy tờ, ngân quỹ. 6 giờ sáng 14-8-1945, cờ đỏ sao vàng được kéo lên đỉnh cột cờ sân huyện đường trong tiếng hoan hô vang dội. Đồng chí Hoàng Hữu Chấp tuyên bố xóa bỏ chính quyền bù nhìn, thành lập chính quyền cách mạng lâm thời huyện, công bố chương trình 10 điểm của Việt Minh. Cuộc mít tinh chuyển thành biểu tình tuần hành với khẩu hiệu "Đả đảo chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim", "Việt Nam độc lập muôn năm". Đến hết ngày 15-8-1945, cả 3 tổng của huyện Vạn Ninh (cũ) đều thuộc về cách mạng.

Trở lại Vạn Ninh lần này, chúng tôi đi tìm dấu tích xưa. Đình Phú Cang - nơi đặt trụ sở Ủy ban Khởi nghĩa - được công nhận di tích văn hóa - lịch sử quốc gia từ năm 1998. Khu đất huyện đường nay đã thành Trường Mẫu giáo Vạn Thắng. Ở xã Vạn Ninh hiện còn 2 con đường mang tên gắn với sự kiện khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945: Đường 14-8 và đường Hoàng Hữu Chấp.

Cuộc khởi nghĩa thắng lợi ở Vạn Ninh là phát pháo lệnh mở màn cho công cuộc giành chính quyền trong toàn tỉnh. Từ đây, chúng tôi vào Ninh Hòa tìm đến những "địa chỉ đỏ" từng ghi dấu cao trào cách mạng 1945. Ông Nguyễn Văn Lương - cán bộ phụ trách Nhà truyền thống phường Ninh Hòa giới thiệu nhiều tài liệu, hiện vật cho thấy khí thế cách mạng nơi đây lên rất cao trong những ngày tháng 8-1945. Các nhóm Việt Minh tập hợp lực lượng, thành lập đội vũ trang chuẩn bị giành chính quyền. Các cuộc hội họp lên kế hoạch khởi nghĩa. Tin Vạn Ninh khởi nghĩa thắng lợi ngày 14-8 đã cổ vũ những người lãnh đạo phong trào ở Ninh Hòa chớp thời cơ phát động Nhân dân đứng lên giành chính quyền. Mở đầu là cuộc khởi nghĩa của Nhân dân Hòn Khói sáng 15-8-1945. Hàng nghìn quần chúng ở các làng đổ ra đường, mang theo giáo mác, gậy gộc, giương cờ, hô khẩu hiệu bao vây hương xá làng Phú Thọ, giành chính quyền. “Tôi vẫn nhớ hình ảnh lý trưởng làng Phú Thọ Nguyễn Xuân Thưởng đem triện ra nộp. Đại diện chính quyền cách mạng tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai, thành lập chính quyền cách mạng. Từ làng Phú Thọ, phong trào tỏa ra các làng trong khu vực Hòn Khói”, ông Nguyễn Văn Triết (98 tuổi, đảng viên 75 năm tuổi Đảng) kể lại. 

Sau khi giành được chính quyền, rạng sáng 17-8-1945, người dân Hòn Khói và các vùng lân cận đổ về phủ lỵ Ninh Hòa, hô vang khẩu hiệu "Việt Nam độc lập muôn năm", "Đả đảo phát xít Nhật", cờ đỏ sao vàng ngập khu phố. Trước khí thế đó, tri phủ Hồ Hưng phải trao ấn tín, sổ sách, tiền bạc cho đại diện Việt Minh; cờ quẻ ly hạ xuống, cờ đỏ sao vàng kéo lên. Đồng chí Trịnh Huy Quang - Bí thư Tỉnh ủy lâm thời phụ trách địa bàn Ninh Hòa tuyên bố xóa bỏ chính quyền bù nhìn, thành lập chính quyền cách mạng lâm thời phủ Ninh Hòa, công bố 10 chính sách của Việt Minh. Cuộc mít tinh sau đó biến thành cuộc võ trang tuần hành, thị uy khắp xóm làng. 

Nha Trang những ngày lịch sử 

Trước diễn biến thuận lợi ở Vạn Ninh, Ninh Hòa, Tỉnh ủy Khánh Hòa đã họp để chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh, mấu chốt là cuộc khởi nghĩa ở Nha Trang. "Khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh lỵ Nha Trang là một vấn đề hết sức quan trọng và khá mạo hiểm, bởi vì ở Nam Trung Bộ chưa đâu có khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh, lệnh khởi nghĩa của cấp trên chưa đến nơi, trong tỉnh lại có cả sư đoàn lính Nhật, riêng ở Nha Trang có trên 3.000 tên" - Lịch sử Đảng bộ tỉnh ghi rõ.

Nhà truyền thống Ninh Hòa trưng bày nhiều hiện vật, lịch sử các thời kỳ cách mạng của vùng đất Ninh Hòa.

Đêm 17-8-1945, Đại hội Việt Minh toàn tỉnh họp tại nhà ông Trần Dzụ Châu (phường Nam Nha Trang) để bàn kế hoạch khởi nghĩa và bầu UBND cách mạng lâm thời. Trong hồi ký, ông Trần Oanh (người kéo cờ trong ngày khởi nghĩa) nhớ lại: "Không khí hội nghị rất trang nghiêm, lãnh đạo tuyên bố thiết quân luật “nội bất xuất, ngoại bất nhập” ngay trong hội nghị; cuộc họp kéo dài đến gần sáng, phân công chi tiết cho từng phần việc. Tại cuộc họp đó, Tỉnh ủy lâm thời và Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh quyết định lợi dụng cuộc mít tinh do chính quyền tay sai tổ chức chiều 19-8 để biến thành cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh".

Trưa 19-8-1945, từng đoàn người mang gậy gộc, dây thừng, cầm cờ "quẻ ly" nhưng giấu sẵn cờ đỏ sao vàng và băng khẩu hiệu, kéo về sân vận động Nha Trang. Đến chiều, biển người phủ kín sân, trong khi quan lại, hiến binh Nhật, mật thám đều có mặt đông đủ; các đội tự vệ cách mạng cài cắm sẵn để sẵn sàng trấn áp.

Ông Nguyễn Văn Lương hướng dẫn các đoàn viên tìm hiểu về khởi nghĩa giành chính quyền ở Ninh Hòa tháng 8-1945.

15 giờ, khởi nghĩa bắt đầu. Đồng chí Trần Oanh hạ cờ "quẻ ly", kéo cờ đỏ sao vàng lên giữa tiếng hò reo; biểu ngữ Việt Minh tung ra khắp nơi khiến địch nhốn nháo. Đồng chí Đào Thiện Thi bước lên diễn đàn, thay mặt Ủy ban Việt Minh tỉnh tuyên bố xóa bỏ chính quyền bù nhìn, kêu gọi đồng bào ủng hộ chính quyền cách mạng. Ngay sau đó, 6 tự vệ với súng lục trong tay bao vây toàn bộ quan chức chính quyền tay sai và các sĩ quan Nhật, lực lượng tự vệ của ta kèm sát từ trước bắt trói bọn mật thám và bọn phản động thân Nhật ngay giữa cuộc mít tinh. Ông Nguyễn Đình Bảy, người được giao nhiệm vụ bắt giữ viên tuần vũ Phan Thanh Kỷ, kể lại trong hồi ức "Nha Trang trong lòng tôi": "Tôi được giao nhiệm vụ bắt giữ Phan Thanh Kỷ cùng bọn đầu sỏ ngồi trên lễ đài. Kế hoạch đặt ra là, khi anh Đào Thiện Thi đọc diễn văn vạch trần tội ác của đế quốc Pháp, phát xít Nhật, xóa bỏ bộ máy ngụy quyền, tuyên bố chính quyền về tay Nhân dân thì tôi bắt đầu hành động". Hành động chớp nhoáng của ta đã trấn áp ngay lực lượng phản động, bảo vệ an toàn cho cuộc khởi nghĩa.

Cuối giờ chiều, cuộc mít tinh chuyển thành tuần hành thị uy, quần chúng chia nhiều đoàn chiếm kho bạc, nhà đèn, máy nước, các công sở, doanh trại lính khố xanh, mở nhà lao giải phóng tù nhân. Đoàn đông nhất áp giải viên tuần vũ Phan Thanh Kỷ đến tòa sứ, tịch thu ấn tín. Tại đây, UBND cách mạng lâm thời tỉnh Khánh Hòa ra mắt Nhân dân. Đồng chí Nguyễn Văn Chi - Chủ tịch UBND cách mạng lâm thời thông báo chính sách của Việt Minh và kêu gọi đồng bào đoàn kết bảo vệ chính quyền.

Bà Mai Thị Tùng kể chuyện về khởi nghĩa giành chính quyền trong cao trào cách mạng tháng 8-1945 ở Nha Trang.

Từ ngày 19 đến 22-8-1945, quần chúng tiếp tục nổi dậy giành chính quyền ở huyện Vĩnh Xương, phủ Diên Khánh, Bà Ngòi. Chỉ trong hơn một tuần, Nhân dân vùng bắc Khánh Hòa dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy lâm thời và Mặt trận Việt Minh đã tổng khởi nghĩa thắng lợi, xóa bỏ hoàn toàn chính quyền tay sai, thành lập chính quyền cách mạng từ tỉnh đến xã. Nhớ lại không khí sục sôi những ngày tháng Tám lịch sử, bà Mai Thị Tùng (100 tuổi, phường Tây Nha Trang) vẫn rất xúc động: “Khi biết chính quyền đã về tay Nhân dân, cả gia đình tôi vui mừng khôn xiết vì từ nay trở thành người dân một nước độc lập. Niềm tin, sự phấn khởi đã khiến người dân hưởng ứng mạnh mẽ "Tuần lễ vàng" do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động ngay sau đó. Tôi và nhiều bạn bè của mình cũng tháo kiềng vàng, lắc vàng để ủng hộ". Sau đó, bà Tùng và em trai của mình đều tham gia Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến để bảo vệ độc lập của Tổ quốc.

Sơ đồ khởi nghĩa giành chính quyền ở phủ Ninh Hòa ngày 17-8-1945.

Khí thế cách mạng tháng 8-1945 đã lan tỏa như một dòng chảy không thể đảo ngược. Chỉ ít ngày sau, ngọn lửa ấy tiếp tục bùng lên ở vùng đất nam Khánh Hòa, khép lại trọn vẹn cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở xứ Trầm Hương. 

XUÂN THÀNH

Kỳ 2: Khí thế hào hùng ở Nam Khánh Hòa

(Xem tiếp Báo Khánh Hòa thứ Ba, ngày 18-8-2026)