Hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm

Chiều 11-10, UBND tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp”. Tham dự hội thảo có GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia; GS.TS Nguyễn Quang Liêm - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; các PGS.TS: Lê Văn Toàn, Bùi Chí Hoàng, Nguyễn Duy Thiệu - thành viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia; TS Phạm Thị Thanh Hương - đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam cùng nhiều nhà nghiên cứu văn hóa. Về phía tỉnh Khánh Hòa có đồng chí Chamaléa Thị Thủy - Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo; lãnh đạo các sở, ban, ngành, địa phương; đông đảo nhà khoa học, chuyên gia, nghệ nhân và đại diện cộng đồng làng gốm Bàu Trúc, xã Ninh Phước.

Quang cảnh hội thảo.

GS.TS Nguyễn Văn Kim và các học giả chủ trì hội thảo.

Phát biểu tại hội thảo, bà Thái Thị Lệ Hằng - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là di sản có giá trị đặc biệt, kết tinh tri thức dân gian, kỹ năng, thẩm mỹ và đời sống văn hóa cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, người dân ở Bàu Trúc vẫn giữ phương thức làm gốm thủ công: Tạo hình bằng đôi bàn tay và kỹ thuật xoay thân người, không dùng bàn xoay, sản phẩm được phơi và nung lộ thiên. Việc UNESCO ghi danh di sản năm 2022 là niềm tự hào, đồng thời đặt ra trách nhiệm rất lớn trong bảo vệ, trao truyền và phát huy giá trị di sản. Tỉnh Khánh Hòa xác định bảo vệ di sản không chỉ là giữ lại kỹ thuật hay sản phẩm, mà trước hết là giữ được cộng đồng, nghệ nhân, tri thức và tạo điều kiện để nghề tiếp tục được thực hành trong đời sống. Bảo tồn phải gắn với sinh kế, nếu người làm nghề không có thu nhập ổn định, sản phẩm không có thị trường, thế hệ trẻ không nhìn thấy tương lai từ nghề truyền thống thì việc trao truyền và duy trì di sản sẽ gặp nhiều khó khăn. Tỉnh mong muốn cùng người dân nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường, kết nối với du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa, để người làm gốm sống được bằng chính nghề truyền thống.

Theo Ban tổ chức hội thảo, sau 4 năm kể từ khi Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh, công tác bảo vệ di sản đã đạt nhiều kết quả. Tỉnh đã quy hoạch 5ha mỏ đất sét sông Quao và 1ha khu vực khai thác cát, bãi nung để bảo đảm nguồn nguyên liệu nguyên bản. Các lớp dạy nghề, hội thi tay nghề được mở; câu lạc bộ thực hành di sản và câu lạc bộ phụ nữ làm gốm được thành lập; 7 hồ sơ phong tặng nghệ nhân được lập. Hợp tác xã gốm Bàu Trúc ra đời, áp dụng thương mại điện tử, gắn chip NFC, công nghệ thực tế ảo. Lượng du khách đến làng gốm Bàu Trúc tăng từ hơn 11.000 lượt năm 2023 lên hơn 17.000 lượt năm 2025. 

Tại hội thảo, các nhà nghiên cứu đã trình bày các tham luận: Cam kết và thực tiễn bảo vệ gốm Chăm Bàu Trúc - Góc nhìn từ văn kiện Hà Nội về di sản và tính xác thực; Bảo tồn và phát huy gốm Bàu Trúc trong không gian làng cổ truyền; Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ở Bàu Trúc sau ghi danh UNESCO: Thực trạng bảo tồn và hướng tiếp cận mô hình bảo tàng sống; Gốm Chăm ở Huế: Nguồn gốc, sưu tập, bảo tồn và phát huy giá trị di sản; Từ khai thác di sản đến du lịch vì di sản: Định hướng phát triển du lịch gắn với nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại Bàu Trúc, tỉnh Khánh Hòa; Những nội dung thực hiện cam kết Chương trình hành động bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm sau khi được UNESCO ghi danh; Nghệ thuật gốm Chăm với bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, nghệ thuật truyền thống gắn với du lịch tỉnh Khánh Hòa; Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm sau khi UNESCO ghi danh: Tiếp cận từ nhân học diễn giải và yêu cầu báo cáo định kỳ quốc gia.

Bên cạnh đó, tại hội thảo, các đại biểu, đại diện UBND xã Ninh Phước, nghệ nhân và cộng đồng làng gốm Bàu Trúc đã trao đổi về bảo tồn văn hóa dân tộc Chăm gắn với phát triển du lịch, tăng cường nhận diện thương hiệu gốm Bàu Trúc trên mạng xã hội, quy hoạch vùng nguyên liệu, truyền dạy nghề và những khó khăn, kiến nghị từ thực tiễn làm nghề.

Các đại biểu tham dự hội thảo.

Các nhà nghiên cứu tham dự hội thảo.

Phát biểu tổng kết hội thảo, GS.TS Nguyễn Văn Kim khẳng định, bảo vệ nghề gốm trước hết phải bảo vệ cộng đồng chủ thể sáng tạo và không gian thực hành di sản; nghệ nhân, người thực hành và thế hệ trẻ Chăm phải tiếp tục giữ vai trò trung tâm. Từ đó, GS.TS Nguyễn Văn Kim đề xuất tỉnh Khánh Hòa tiếp tục triển khai Chương trình hành động quốc gia về bảo vệ và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm với 5 định hướng: Bảo vệ các yếu tố làm nên tính đặc trưng của gốm truyền thống, nhất là những kỹ thuật có nguy cơ mai một; đào tạo, truyền dạy và khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề; bảo đảm nguồn nguyên liệu, không gian thực hành, thị trường tiêu thụ và sinh kế của người làm nghề; gắn bảo tồn với phát triển kinh tế - xã hội và du lịch trải nghiệm nghề gốm nhưng giữ tính chân thực, tránh thương mại hóa làm mất giá trị cốt lõi; tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, cộng đồng người Chăm, nghệ nhân, nhà khoa học, doanh nghiệp và huy động các nguồn lực xã hội. Các ý kiến tại hội thảo sẽ là nguồn tư liệu và cơ sở thực tiễn để tỉnh Khánh Hòa rà soát, hoàn thiện nhiệm vụ, giải pháp trong thời gian tới, hướng đến mục tiêu đưa Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp và tiến tới được xem xét ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

XUÂN THÀNH