Giữ gìn, phát huy di sản gốm Chăm

Cuối năm 2026, tỉnh Khánh Hòa sẽ phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) thực hiện báo cáo quốc tế với UNESCO về tình trạng bảo vệ di sản nghệ thuật làm gốm của người Chăm. Để có thể đưa di sản nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, các cấp, ngành của tỉnh đang nỗ lực thực hiện các nhiệm vụ cần thiết.

Nhiều hoạt động bảo tồn, quảng bá di sản

Thực hiện Đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật làm gốm của người Chăm, giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo, Sở VH-TT-DL đã chủ trì, phối hợp với các cơ quan, đơn vị, địa phương liên quan triển khai nhiều nhiệm vụ bảo vệ và phát huy giá trị di sản gốm Chăm. Cụ thể, sở đã tổ chức 4 lớp truyền dạy nghề gốm tại làng gốm Bàu Trúc (xã Ninh Phước) với hơn 150 học viên tham gia. Thông qua đó đã hướng dẫn cho học viên kỹ thuật chế tác truyền thống như: làm đất, tạo hình bằng tay, nung lộ thiên, cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường. Công tác tuyên truyền, quảng bá và nâng cao nhận thức cộng đồng được triển khai thường xuyên thông qua các hoạt động trưng bày, trình diễn nghề gốm tại các sự kiện văn hóa, lễ hội. Sở VH-TT-DL đã chỉ đạo Bảo tàng tỉnh triển khai công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản; xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác giới thiệu, quảng bá gốm Chăm trong thời gian tới...

Nghệ nhân làng gốm Chăm Bàu Trúc vẫn miệt mài làm nên những sản phẩm độc đáo.

Năm 2025, UBND tỉnh đã tổ chức trao giải cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm Chăm cho 5 sản phẩm được chọn. Thông qua cuộc thi, tỉnh đã tuyển chọn các mẫu sản phẩm tiêu biểu phục vụ hoạt động quảng bá, đối ngoại. Cũng trong năm 2025, tỉnh đã thực hiện quy trình đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Kết quả, có 7 nghệ nhân, thợ làm gốm Chăm đủ điều kiện, tiêu chuẩn trình Hội đồng cấp bộ xét tặng danh hiệu. Bên cạnh đó, Sở VH-TT-DL và UBND xã Ninh Phước tiếp tục phối hợp hỗ trợ cộng đồng Chăm làng gốm Bàu Trúc duy trì hoạt động cúng tổ nghề gốm Pô Klong Can tại đền Pô Klong Can; giao Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa tỉnh xây dựng hồ sơ di tích cấp tỉnh đối với đền Pô Klong Can để tham mưu UBND tỉnh xem xét xếp hạng di tích cấp tỉnh theo quy định...

Theo ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở VH-TT-DL, qua rà soát, nhìn chung các nhiệm vụ, giải pháp trong đề án và chương trình hành động quốc gia cơ bản được triển khai phù hợp với định hướng bảo vệ khẩn cấp di sản và các cam kết với UNESCO. Nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản từng bước được nâng cao; vai trò chủ thể của nghệ nhân và cộng đồng được phát huy; hoạt động quảng bá gắn với phát triển du lịch có nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn một số khó khăn, hạn chế như: Nguồn lực đầu tư cho công tác bảo tồn còn hạn chế; cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, trưng bày và đón khách tại làng nghề chưa đáp ứng yêu cầu; việc thu hút thế hệ trẻ tham gia học nghề còn khó khăn; thị trường tiêu thụ sản phẩm chưa ổn định; cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân và phát triển nghề truyền thống còn thiếu đồng bộ...

Các nghệ nhân làng gốm Bàu Trúc trình diễn tại Triển lãm thành tựu đất nước nhân dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam vào năm 2025.

Tập trung triển khai nhiều nhiệm vụ

Mới đây, UBND tỉnh có văn bản giao nhiệm vụ cụ thể cho từng sở, ban, ngành, địa phương trong tỉnh tập trung triển khai các nhiệm vụ cần thiết để bảo vệ, phát huy giá trị di sản gốm Chăm. Cụ thể, Sở VH-TT-DL tổ chức kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản; xây dựng, cập nhật cơ sở dữ liệu về nghệ thuật làm gốm của người Chăm; chủ trì nghiên cứu, đề xuất giải pháp bảo vệ và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội; hướng dẫn UBND xã Ninh Phước và cộng đồng thực hành di sản thành lập, duy trì hoạt động các câu lạc bộ, nhóm thực hành; tổ chức sinh hoạt chuyên đề, giao lưu, truyền dạy giữa các nghệ nhân. Sở cũng chủ trì, phối hợp tổ chức đào tạo, bồi dưỡng, truyền dạy nghề làm gốm cho thế hệ trẻ; xây dựng nội dung, chương trình đào tạo phù hợp với thực tiễn và nhu cầu thị trường; phối hợp kết nối nghệ sĩ, nhà thiết kế tham gia sáng tạo, phát triển sản phẩm nghệ thuật gốm của người Chăm; định hướng nâng cao giá trị thẩm mỹ, tính ứng dụng của sản phẩm trên cơ sở bảo tồn bản sắc truyền thống. Đồng thời, sở được giao chủ trì tổ chức các hoạt động thông tin, tuyên truyền, giáo dục cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức xã hội về giá trị di sản; tham mưu xây dựng không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm; từng bước xây dựng Đề án thành lập Bảo tàng Nghệ thuật gốm Chăm tỉnh Khánh Hòa; triển khai hoạt động xây dựng, phát triển thương hiệu; quảng bá sản phẩm trên nền tảng số; hỗ trợ kết nối tiêu thụ sản phẩm trong nước và quốc tế...

Du khách tham quan, mua sắm tại Trung tâm Sản xuất, trưng bày làng gốm Bàu Trúc. Ảnh: THANH XUÂN

Theo họa sĩ Trần Hà - Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh, thời gian tới, hội sẽ khích lệ các văn nghệ sĩ am hiểu và có chuyên môn về nghệ thuật làm gốm của người Chăm tổ chức sưu tầm, biên soạn tài liệu về “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”. Trong đó, ghi chép các câu chuyện, truyền thuyết và kinh nghiệm làm gốm truyền thống nhằm lưu giữ tri thức cho các thế hệ; nghiên cứu nghệ thuật tạo hình gốm; đánh giá, phân tích giá trị nghệ thuật, thẩm mỹ của các sản phẩm nghệ thuật gốm của người Chăm; xây dựng các công trình nghiên cứu khoa học về nghề gốm; sáng tác, công bố và quảng bá di sản thông qua các loại hình văn học, nghệ thuật; phối hợp tổ chức triển lãm, trưng bày sản phẩm nghệ thuật gốm của người Chăm tại địa phương và trên phạm vi toàn quốc nhằm giới thiệu, quảng bá giá trị di sản. Hội cũng sẽ phối hợp tổ chức các festival, sự kiện văn hóa, nghệ thuật; lồng ghép nội dung về nghề làm gốm để tạo không gian giao lưu cho nghệ nhân và quảng bá di sản đến công chúng, du khách.

Các nghệ nhân trình diễn chế tác gốm Bàu Trúc tại triển lãm được tổ chức tại phường Nha Trang. Ảnh: HỒNG NGUYỆT

Theo lãnh đạo UBND xã Ninh Phước, địa phương sẽ chủ trì xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch bảo vệ, phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm gắn với phát triển làng nghề gốm Bàu Trúc; tập trung đầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng làng nghề; quản lý, khai thác hiệu quả gắn với phát triển du lịch cộng đồng; xây dựng, vận hành 1 website quảng bá làng nghề gốm Bàu Trúc; củng cố, nâng cao năng lực ban quản lý làng nghề, bảo đảm hoạt động hiệu quả, đúng chức năng. Địa phương cũng sẽ tăng cường quản lý, nâng cao hiệu quả hoạt động của Hợp tác xã gốm Chăm Bàu Trúc; hỗ trợ các hộ sản xuất, xã viên tham gia liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, nâng cao thu nhập; chủ động tạo điều kiện cho nghệ nhân, cơ sở sản xuất tiếp cận nguồn nguyên liệu, mặt bằng sản xuất và mở rộng thị trường tiêu thụ; kết nối với các chương trình xúc tiến thương mại, du lịch...

Du khách tham quan, trải nghiệm làm gốm ở Hợp tác xã Sản xuất, Thương mại và Dịch vụ gốm Bàu Trúc, xã Ninh Phước. Ảnh: HỒNG NGUYỆT

Với việc tích cực triển khai các nhiệm vụ cần thiết, hy vọng từ nay đến cuối tháng 9, tỉnh sẽ có được bản báo cáo gửi Bộ VH-TT-DL với những số liệu sinh động minh chứng cho những kết quả nổi bật trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật làm gốm của người Chăm. Từ đó, làm cơ sở báo cáo lên UNESCO theo đúng quy định và tiến tới mục tiêu chính là phấn đấu đến năm 2028 đưa nghệ thuật làm gốm của người Chăm từ danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Theo quy định tại Điều 29 Công ước 2003 của UNESCO, các di sản trong diện bảo vệ khẩn cấp bắt buộc phải có báo cáo tiến độ định kỳ 4 năm một lần. Như vậy, kể từ tháng 11-2022, thời điểm UNESCO quyết định ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, đến cuối năm 2026 là thời hạn của chu kỳ báo cáo đầu tiên. Bản báo cáo phải đáp ứng được các tiêu chí khắt khe về: Kết quả phục hồi nghệ thuật làm gốm; sự tăng trưởng về số lượng người thực hành di sản, số lượng các nghệ nhân đã được ghi danh; tác động tích cực của di sản đến sự phát triển trong đời sống của cộng đồng chủ thể di sản...

NHÂN TÂM