Những "bóng cả" miệt mài giữ hồn sử thi Raglai

Trong mạch nguồn văn hóa truyền thống của đồng bào Raglai ở vùng cao Tây Khánh Sơn, những tác phẩm sử thi (Akhat Jucar) vẫn được gìn giữ lưu truyền. Nổi bật trong đó là những đóng góp của các Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Cao Thị Quang, Cao Thị Thanh (thôn Thành Sơn). Trong nhiều năm qua, với tình yêu đối với văn hóa của dân tộc, cả 2 nghệ nhân đã miệt mài gìn giữ, trao truyền sử thi cho thế hệ sau.

Tiết mục văn nghệ do Đoàn nghệ thuật quần chúng xã Tây Khánh Sơn biểu diễn.

Nỗ lực truyền dạy sử thi

Ngược ngàn Khánh Sơn trong tiết trời se lạnh, trên những đỉnh núi từng đám mây trắng ôm ấp tạo nên khung cảnh như mê hoặc lòng người. Đích đến của chúng tôi là căn nhà của NNƯT Cao Thị Quang - người có hơn 65 năm gắn bó với các làn điệu sử thi Raglai. Khi chúng tôi đến, NNƯT Cao Thị Quang đang trò chuyện với các thành viên của Đoàn nghệ thuật quần chúng xã Tây Khánh Sơn về tác phẩm “Thanh âm đại ngàn - Sắc màu Raglai” để mang đi tham dự Hội thi Nghệ thuật quần chúng tỉnh Khánh Hòa năm 2026. Những lời góp ý của già Quang đã giúp các thành viên trong đoàn hiểu hơn đời sống văn hóa của người Raglai qua những sinh hoạt thường ngày, lao động sản xuất, giao lưu cộng đồng… Từ đó, góp phần tái hiện sinh động hơn vào trong tác phẩm. NNƯT Cao Thị Quang còn cẩn thận dặn dò bà Cao Thị Pinh (người được NNƯT Cao Thị Quang truyền dạy sử thi) về cách hát sử thi sao cho hay, để ngợi ca được vẻ đẹp trong lao động sản xuất, bảo vệ buôn làng của người Raglai.

Trong câu chuyện với NNƯT Cao Thị Quang, chúng tôi hiểu hơn về tình yêu của già với sử thi Raglai. Từ thời còn trẻ, NNƯT Cao Thị Quang đã thuộc nằm lòng những tác phẩm sử thi về chàng Jihia, chàng Javrai... Những người con ưu tú trong quan niệm của đồng bào Raglai, với lòng dũng cảm trong đấu tranh bảo vệ buôn làng, hăng say lao động sản xuất và hiếu thảo với các bậc sinh thành. “Sử thi Raglai là kho tàng tri thức về luật tục, phong tục cưới hỏi, nghi lễ vòng đời, kinh nghiệm ứng xử với cộng đồng, thiên nhiên của người Raglai. Khi diễn xướng, tiếng hát kể theo từng tiết tấu, làn điệu tạo nên không gian nghệ thuật riêng. Ở đó có niềm tự hào về cội nguồn của người Raglai, về những nhân vật anh hùng, người có nhiều công trạng với cộng đồng. Sử thi nuôi dưỡng tâm hồn, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Raglai độc đáo”, NNƯT Cao Thị Quang chia sẻ.

Với NNƯT Cao Thị Thanh, tuy tuổi đã cao, sức yếu nhưng già vẫn luôn canh cánh nỗi niềm về việc trao truyền lại những lời hát kể sử thi quý giá của người Raglai để mạch nguồn sử thi luôn được gìn giữ. Trước đây, khi sức còn khỏe, đôi chân còn mạnh thì chỉ cần con, cháu hoặc người trong làng muốn học là NNƯT Cao Thị Thanh sẵn sàng truyền lại những làn điệu sử thi có nội dung về các nhân vật anh hùng của người Raglai. NNƯT Cao Thị Thanh đến với sử thi Raglai hết sức tự nhiên. Ngày nhỏ, già cứ nghe người lớn trong làng hát kể nhiều lần rồi dần thuộc cách hát, cách kể. Càng nghe, càng thấm và già đã cảm nhận được những cái hay trong truyền thống văn hóa đặc sắc của đồng bào Raglai.

Nghệ nhân Ưu tú Cao Thị Quang (ở giữa) trao đổi với một số thành viên Đoàn nghệ thuật quần chúng xã Tây Khánh Sơn.

Quan tâm bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống

Theo tìm hiểu của chúng tôi, NNƯT Cao Thị Quang và NNƯT Cao Thị Thanh là số ít những người còn nhớ nhiều làn điệu sử thi, cũng như kỹ năng biểu diễn thuần thục, đạt trình độ cao. Cả 2 NNƯT đều hết sức tâm huyết với việc gìn giữ, trao truyền lại cho thế hệ sau về những di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc mình. Trước đây, trong các hoạt động văn hóa, biểu diễn nghệ thuật của địa phương, cả 2 NNƯT đều tích cực tham gia biểu diễn hoặc chỉ dẫn cho thành viên các đội văn nghệ. Cùng với đó, NNƯT Cao Thị Quang và NNƯT Cao Thị Thanh còn tham gia các lớp truyền dạy sử thi cho các thế hệ con, cháu; sẵn sàng trình diễn để những người nghiên cứu văn hóa dân gian Raglai hoặc các phóng viên, nhà báo ghi âm, ghi hình nhằm lưu giữ các làn điệu sử thi mà các già còn nắm giữ.

Theo bà Cao Thị Hằng - Phó Chủ tịch UBND xã Tây Khánh Sơn, địa phương luôn xác định bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Raglai là nhiệm vụ cấp thiết. Trong đó, xã đặc biệt quan tâm, kịp thời thực hiện các chế độ đãi ngộ, chính sách đối với NNƯT Cao Thị Quang, NNƯT Cao Thị Thanh. Mặc dù tuổi đã cao nhưng 2 NNƯT đều hết lòng truyền dạy, gìn giữ những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Raglai trên địa bàn xã. Bên cạnh việc sưu tầm, số hóa sử thi Raglai từ các nghệ nhân, già làng, xã Tây Khánh Sơn sẽ tiếp tục triển khai các hoạt động bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đến với thế hệ trẻ để sử thi Raglai vào đời sống cộng đồng, góp phần phát triển du lịch ở địa phương. 

HẢI LĂNG