Độc đáo bộ đàn đá 54 thanh

Khu vực làng nghề truyền thống (thuộc Khu du lịch Champa Island Nha Trang) đang trưng bày bộ đàn đá 54 thanh của nghệ sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Xuân Quang (hội viên Hội UNESCO Việt Nam). Bộ đàn đá này được ông cùng các cộng sự hoàn thành sau 10 năm ấp ủ ý tưởng và gần 3 năm chế tác, thẩm âm. 

Tượng trưng cho 54 dân tộc Việt Nam

Một ngày cuối tháng 5, chúng tôi có dịp trò chuyện với nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang khi ông vừa hoàn thành những công đoạn cuối cùng để trưng bày bộ đàn đá 54 thanh. Đây là tác phẩm thực sự đặc biệt, bởi thông thường một bộ đàn đá phổ biến chỉ từ 6 đến 14 thanh. Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cho biết: “Tôi vốn xuất thân trong lĩnh vực quy hoạch nông nghiệp và môi trường, từng có nhiều năm gắn bó với núi rừng miền Trung - Tây Nguyên. Chính những năm tháng ấy đã khơi dậy trong tôi tình cảm đặc biệt với đá. Với tôi, đá không vô tri mà đang kể một câu chuyện dài bằng tuổi đời của trái đất". Tình yêu ấy đã được ông gửi gắm vào tập thơ “Khúc ca đá và rêu và huyền thoại” (đã xuất bản) và sắp tới là tập sách: Khúc ca đá và hoa; Khúc ca đá và người… Đặc biệt, sau nhiều năm nghiên cứu, ông đã chế tác thành công bộ đàn đá 54 thanh - một biểu tượng cho tình đoàn kết, hòa hợp của 54 dân tộc anh em trên lãnh thổ Việt Nam.

Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang đang thử âm thanh của bộ đàn đá 54 thanh.

Để thực hiện bộ đàn đá, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cùng các cộng sự đã trực tiếp lặn lội vào núi, rừng, khe suối ở khu vực phía tây Khánh Sơn để tìm kiếm, chắt lọc từng phiến đá Rhyolite nổi tiếng của vùng đất này. Những khối đá mang âm sắc khác nhau được vận chuyển về xưởng chế tác tại Nha Trang, đẽo gọt, chỉnh âm hoàn toàn bằng tay. Theo nhạc sĩ Nguyễn Phương Đông - người cùng tham gia chế tác, việc chọn vật liệu và chỉnh âm cho bộ đàn rất phức tạp vì đây là một chỉnh thể đồng nhất có tới 4 quãng 8 (với 5 nốt đô), chứ không phải do nhiều bộ đàn ghép lại. Thành quả là một bộ đàn đồ sộ đặt trên giá gỗ cao 80cm, dài 12m, với các thanh đá có chiều dài từ 38cm đến 1,8m. Bộ đàn đá đặc biệt này cần từ 2 người trở lên biểu diễn và hoàn toàn có thể chơi tốt cả nhạc truyền thống lẫn các bản nhạc mới.

Chia sẻ về lý do chọn làm bộ đàn đá 54 thanh, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cho biết, ý tưởng này được ông ấp ủ từ 10 năm trước khi ông tìm hiểu thông tin về đàn đá - một loại nhạc cụ cổ xưa của nước ta và thế giới. Bộ đàn đá 54 thanh này có sự đóng góp của các nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ nhân, nghệ sĩ, nhạc sĩ, thợ thủ công, thể hiện tinh thần kết hợp giữa khoa học, nghệ thuật và tinh thần dân tộc. Đây không chỉ là một nhạc cụ mà còn là một thông điệp văn hóa khẳng định Việt Nam là quốc gia đa tộc người, nhưng thống nhất, hài hòa như những âm thanh trầm bổng của đàn đá diễn tấu nên một bản hòa ca. Bộ đàn đá còn là một sản phẩm đương đại minh chứng cho di sản văn hóa cổ xưa vẫn trường tồn. 

Góp phần quảng bá di sản văn hóa 

Đàn đá là một trong những nhạc cụ cổ xưa của loài người. Ở nước ta, những bộ đàn đá cổ được tìm thấy tại khu vực các tỉnh Nam Trung Bộ - Tây Nguyên. Không chỉ mang giá trị khảo cổ học, những bộ đàn đá còn hàm chứa tầng sâu văn hóa, tâm linh tín ngưỡng của người xưa. Ở Khánh Hòa, những bộ đàn đá cổ được phát hiện ở khu vực Khánh Sơn, Bác Ái. Trong đó, bộ sưu tập đàn đá Khánh Sơn gồm 2 bộ 12 thanh, có niên đại khoảng 2.500 đến 3.000 năm đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia vào ngày 18-1-2024, đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh. “Trước khi chế tác, chúng tôi đã dành nhiều thời gian nghiên cứu về đàn đá, từ đó chọn thực hiện bộ đàn đá này cơ bản bằng phương pháp thủ công. Từng thanh đá được chỉnh âm bằng tay thông qua việc ghè, đẽo, đục, chạm để tạo độ dày, mỏng, dài, ngắn nhằm tạo nên những âm sắc khác biệt. Đây là quá trình rất công phu, tỉ mỉ”, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cho biết. 

Bộ đàn đá 54 thanh phải đảm bảo âm thanh chuẩn, âm thanh của từng thanh đá hài hòa với nhau tạo nên hợp âm thống nhất. Bên cạnh đó, nhạc cụ này còn thể hiện kỹ năng đẽo gọt điêu luyện của các nghệ nhân, thợ thủ công để cho ra tác phẩm có giá trị biểu diễn cao, mang thông điệp văn hóa rõ ràng; đồng thời đảm bảo tính xác thực lịch sử, văn hóa thông qua vật liệu, quy trình chế tác và ý nghĩa biểu tượng như một sự trân trọng, tri ân đối với cội nguồn dân tộc. Được biết, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang đang làm hồ sơ gửi Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đề nghị xác lập kỷ lục Việt Nam với mong muốn bộ đàn đá này sẽ được ghi nhận như một sản phẩm văn hóa, nghệ thuật mang tầm quốc gia và có thể trưng bày, biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, lễ hội trong nước, quốc tế, cho thấy sự kỳ công, tâm huyết của những người chế tác. 

GIANG ĐÌNH