Hành trình đưa các liệt sĩ trở về

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, trên những cánh rừng từng là chiến trường ác liệt ở Khánh Hòa vẫn còn những người lính chưa được trở về. Để đến hôm nay vẫn có những cuộc hành trình bền bỉ của những cán bộ quân đội, cựu chiến binh (CCB) và người dân đi tìm lại tên tuổi, quê hương cho những người đã ngã xuống. Mỗi hài cốt liệt sĩ được quy tập không chỉ khép lại một cuộc kiếm tìm kéo dài hàng chục năm mà còn nối lại một lời hẹn giữa người đã khuất với Tổ quốc và gia đình.

Mệnh lệnh từ trái tim

Thiếu tá quân nhân chuyên nghiệp Trần Thanh Tùng (bên phải) cùng đồng đội nghiên cứu bản đồ, xác định khu vực tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Tháng 5-2016, từ nguồn tin do thân nhân liệt sĩ Nguyễn Văn Điệt (quê Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên) cung cấp, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh bắt đầu xác minh một trường hợp hy sinh tại khu vực Bệnh xá Bác Ái Đông trong kháng chiến. Hồ sơ chỉ còn vài dòng thông tin ngắn ngủi. Ngoài một vị trí được khoanh vùng tương đối, gần như không còn dấu mốc nào khác. Hơn 40 năm trôi qua, chiến trường xưa đã đổi khác. Những con suối đổi dòng, đường mòn mất dấu, nhiều địa danh chỉ còn trong ký ức của những nhân chứng tuổi đã xế chiều. Từ những mảnh ký ức rời rạc ấy, cuộc tìm kiếm bắt đầu.

Thiếu tá quân nhân chuyên nghiệp Trần Thanh Tùng - nhân viên Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh là một trong những người trực tiếp tham gia cuộc quy tập. Ông cùng đồng đội nhiều lần đối chiếu hồ sơ, gặp nhân chứng, khảo sát thực địa trước khi khoanh vùng tìm kiếm. Sau 3 đợt băng rừng, hơn một tháng rà soát, hài cốt liệt sĩ Nguyễn Văn Điệt mới được tìm thấy. Ngày hoàn tất các thủ tục để gia đình đưa liệt sĩ về an táng tại quê hương, những người tham gia cuộc quy tập lặng lẽ đứng nhìn chiếc xe rời đi. Sau mấy chục năm chờ đợi, người con ưu tú của Tổ quốc đã hoàn thành cuộc hành quân cuối cùng.

Giây phút tri ân của Thiếu tá quân nhân chuyên nghiệp Trần Thanh Tùng sau khi đưa hài cốt liệt sĩ Nguyễn Văn Quạch (hy sinh năm 1947, được an táng ban đầu tại xã Ninh Phước) về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận (xã Xuân Hải).

Cuộc quy tập ấy chỉ là một lát cắt nhỏ trong hơn 10 năm Thiếu tá Trần Thanh Tùng gắn bó với công tác chính sách. Phía sau mỗi hồ sơ là một cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều ngày, nhiều tháng, có khi bắt đầu chỉ từ vài dòng ghi chép còn sót lại trong tài liệu lưu trữ hoặc một ký ức đã nhòe theo thời gian. Giai đoạn 2015 - 2025, từ thông tin của thân nhân liệt sĩ, CCB và các nguồn tư liệu lưu trữ, ông cùng đồng đội đã xác minh hàng trăm trường hợp, góp phần đưa 150 hài cốt liệt sĩ trở về với gia đình và quê hương.

Theo Thiếu tá Trần Thanh Tùng, khó khăn lớn nhất của công tác quy tập chính là thời gian. Sau hơn nửa thế kỷ, địa hình đã thay đổi, nhân chứng ngày càng ít, nhiều hồ sơ chỉ còn vài dòng thông tin ngắn ngủi. Vì vậy, mỗi chi tiết, dù chỉ là tên một con suối, một gốc cây hay một triền đồi được nhắc trong ký ức của nhân chứng đều phải được kiểm chứng nhiều lần trước khi tổ chức tìm kiếm. Qua nhiều cuộc quy tập, ông càng thấm thía rằng không lực lượng nào có thể hoàn thành nhiệm vụ nếu thiếu sự đồng hành của những người từng gắn bó với vùng đất ấy. Nhiều cuộc tìm kiếm thành công bắt đầu từ ký ức của một CCB, một già làng hay một người dân từng chứng kiến việc chôn cất liệt sĩ sau chiến tranh. Chính những nhân chứng sống ấy đã nối lại những mảnh ghép tưởng như đã bị thời gian xóa nhòa, để thêm một người lính được trở về.

Lời hẹn với đồng đội

Ông Võ Huy Thông (áo trắng) tham gia quy tập hài cốt liệt sĩ Mai Văn Điệu để đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận (xã Xuân Hải).

Trong căn nhà nhỏ ở phường Bảo An, ông Võ Huy Thông cẩn thận mở cuốn sổ đã theo mình suốt gần 10 năm. Những trang giấy kín đặc tên liệt sĩ, phiên hiệu đơn vị, địa điểm hy sinh, số điện thoại thân nhân và tiến độ xác minh từng hồ sơ. Có trang đã được gạch bằng nét bút đỏ. Có trang vẫn còn để trống. Mỗi dấu gạch là một người lính đã trở về.

Sinh năm 1955, từng là Đại đội trưởng Đại đội 10, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 96, Sư đoàn 309 chiến đấu trên chiến trường Campuchia giai đoạn 1979 - 1989, sau khi rời quân ngũ, ông Thông đảm nhiệm nhiều cương vị ở địa phương. Nhưng những người đồng đội chưa trở về vẫn luôn trong tâm trí ông. Năm 2016, từ nguyện vọng của thân nhân liệt sĩ ở Duy Xuyên - Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng), ông cùng Ban liên lạc cựu chiến binh Trung đoàn 96 bắt đầu chuyến tìm kiếm đầu tiên. Khi hài cốt người đồng đội được xác định và trở về quê hương sau nhiều thập kỷ, ông hiểu rằng hành trình của mình chỉ vừa bắt đầu. Đến nay, ông Thông cùng các CCB trong ban liên lạc đã góp phần tìm kiếm, hoàn thiện hồ sơ và hỗ trợ đưa 836 hài cốt liệt sĩ về với gia đình ở nhiều địa phương trên cả nước.

Nhưng với ông, tìm thấy hài cốt liệt sĩ chưa phải là kết thúc. Phía sau mỗi cuộc quy tập là hành trình âm thầm rà soát hồ sơ, đối chiếu thông tin, xác minh thân nhân và phối hợp với cơ quan quân sự các địa phương để bảo đảm đưa các liệt sĩ trở về đúng với tên tuổi của mình sau nhiều thập kỷ. Có những hồ sơ phải kiểm chứng nhiều lần chỉ vì thay đổi địa giới hành chính hoặc sai lệch rất nhỏ về thông tin. Có trường hợp tưởng như đã hoàn tất nhưng vẫn phải dừng lại để xác minh thêm trước khi bàn giao cho gia đình. “Đưa một người lính trở về không chỉ là đưa hài cốt về quê hương. Điều quan trọng hơn là trả lại đúng tên, đúng quê quán và đúng gia đình liệt sĩ. Đó là sự tôn trọng đối với người đã hy sinh và cũng là trách nhiệm với những người còn sống", ông Thông bộc bạch. 

Ông Võ Huy Thông thắp hương tại Nghĩa trang liệt sĩ Bình Dương (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh) trong hành trình xác minh, đưa hài cốt một liệt sĩ quê Duy Xuyên - Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng) trở về với gia đình.

Suốt gần 10 năm qua, phần lớn kinh phí cho những chuyến đi được ông và đồng đội tự đóng góp hoặc vận động từ các tổ chức, cá nhân đồng hành. Đổi lại là hàng trăm cuộc đoàn tụ sau nhiều thập kỷ chờ đợi, khi những người lính đã hi sinh được trở về với gia đình. Hiện nay, ông vẫn tiếp tục phối hợp xác minh khoảng 40 trường hợp có thông tin về nơi an táng liệt sĩ. Riêng trên địa bàn phường Bảo An còn 4 hài cốt liệt sĩ được người dân an táng tạm trong đất vườn nhiều năm trước, đang được các cơ quan chức năng phối hợp hoàn thiện hồ sơ để di dời về nghĩa trang liệt sĩ theo quy định.

Khép cuốn sổ lại, ông Thông khẽ dừng tay ở những trang giấy vẫn còn nguyên những dòng chưa được đánh dấu. Ở tuổi ngoài 70, ông không biết mình còn có thể đi thêm bao nhiêu chuyến nữa. Nhưng ông biết, chừng nào trong cuốn sổ ấy vẫn còn một cái tên chưa được đánh dấu, chừng đó hành trình của mình vẫn chưa thể kết thúc.

Để không ai nằm lại phía sau

Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh là sự ghi nhận đối với những năm tháng ông Lê Văn Vinh lặng lẽ đồng hành với các lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Ông Lê Văn Vinh (sinh năm 1978, ở phường Ninh Chử) thường ngày gắn với nương rẫy, nhưng từ năm 2016 đến nay, gần như cuộc quy tập nào cần người am hiểu địa hình hoặc hỗ trợ xác minh thông tin, ông đều có mặt. Mỗi nguồn tin, dù chỉ là lời kể của một CCB hay ký ức mơ hồ của người dân địa phương đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một chuyến khảo sát. Có chuyến kéo dài nhiều ngày giữa núi rừng Anh Dũng, Bác Ái hay những vùng căn cứ cũ. Cũng có chuyến trở về mà không tìm được dấu vết nào. Nhưng với ông Vinh, mỗi lần khảo sát đều giúp thu hẹp thêm phạm vi tìm kiếm cho những cuộc quy tập sau. Chính sự kiên trì ấy của ông đã góp phần cùng lực lượng chức năng và các CCB tìm kiếm gần 400 hài cốt liệt sĩ trên địa bàn tỉnh trong gần 10 năm qua.

Điều ông nhớ nhất là một cuộc quy tập tại vùng núi Phước Trung, nay thuộc xã Mỹ Sơn. Khi lớp đất cuối cùng được bóc dần, hài cốt liệt sĩ hiện ra cùng nhiều di vật còn sót lại sau chiến tranh. Ngay cạnh đó là một quả lựu đạn còn nguyên. Cuộc khai quật lập tức dừng lại. Hiện trường được khoanh vùng, lực lượng chuyên môn được báo đến xử lý. Chỉ sau khi bảo đảm an toàn tuyệt đối, việc cất bốc hài cốt mới được tiếp tục... 

Hiện nay, Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên cả nước, tiếp thêm hy vọng cho những cuộc kiếm tìm còn dang dở. Hành trình tri ân ấy đang khẩn trương thực hiện bằng trách nhiệm, khoa học và những “mệnh lệnh từ trái tim” để đưa các liệt sĩ trở về, đáp lại sự chờ đợi kéo dài hàng chục năm của nhiều gia đình.

THANH XUÂN