Chủ động ứng phó nắng hạn - Kỳ 1: Nguy cơ thiếu nước sản xuất

Hiện nay, Khánh Hòa đang bước vào giai đoạn thời tiết nắng hạn khắc nghiệt. Không chỉ là những nương rẫy cháy sém vì nắng hay đàn gia súc thiếu nước, “cơn khát” diện rộng đang tạo áp lực cho an ninh nguồn nước, môi trường rừng và cả sản xuất công nghiệp. 

Kỳ 1: Nguy cơ thiếu nước sản xuất

Đến các xã vùng cao và phía nam tỉnh những ngày này, cảm giác như đang đi giữa "chảo lửa". Từ các xã Anh Dũng, Lâm Sơn đến những lòng hồ cạn nước tại xã Bác Ái Tây, đến đâu cũng thấy ánh mắt âu lo của nông dân về thiếu nước. Giữa cái nắng như dội lửa xuống vùng đất cực Nam Trung Bộ, người dân đang nỗ lực từng giờ để gìn giữ mạch sống cho cây trồng, vật nuôi. 

Nhiều diện tích cây trồng đang thiếu nước

Từ Phan Rang ngược lên thượng nguồn Đa Nhim, men theo những cung đường uốn lượn như dải lụa vắt ngang đại ngàn, màu xanh ngút ngàn vốn có của núi rừng giờ đây đã bị thay thế bởi màu vàng úa, xơ xác. Gió khô nóng hầm hập, táp rát mặt người đi đường. Tại xã Bác Ái Tây, cánh đồng Chà Panh rộng hơn 100ha vốn chỉ dựa vào nước trời, nay đang bạc màu vì hạn. Mặt đất nứt toác, tạo thành đường chạy ngang dọc, phơi ra lớp đất bạc màu, khô khốc. Mỗi khi có một cơn gió thoảng qua, bụi đất lại cuốn lên mù mịt. Bà Chamaléa Thị Kính (thôn Chà Panh) đứng lặng lẽ bên khoảng đất bạc phếch nói: “Cả tháng nay, con suối cạn chạy qua cánh đồng đã cạn trơ đá cuội. Cả cánh đồng này chỉ đợi nước mưa, giờ nắng hạn không cây gì sống được”. 

Nông dân Khánh Sơn kéo chi chít những đường nước để cứu hạn cho cây trồng.

Tại vùng cao Khánh Sơn, mùa này khô hạn đã bao phủ khắp nơi. Đi khắp các nhà vườn, chúng tôi bắt gặp những chủ vườn sầu riêng quay quắt đi tìm nguồn nước tưới cho cây. Lòng sông Tô Hạp nhiều đoạn trơ đá, chốc chốc, chúng tôi lại bắt gặp một vài người đào hố giữa lòng sông để tích góp nước, bơm tưới cầm chừng cho cây. Ước chừng hố nước giữa lòng sông sẽ bơm được cho gần chục gốc sầu riêng, ông Trần Công Lâm (xã Khánh Sơn) lại quay máy bơm đưa nước lên vườn. Việc bơm tưới cứ bị ngắt quãng do phải đợi nước tích tụ lại mới tiếp tục bơm. Quệt những giọt mồ hôi trên trán, ông Lâm nói: “Gia đình tôi trồng gần 1ha sầu riêng được 8 năm, cây đã cho quả non. Năm nay, nắng rất gắt, chúng tôi phải tìm mọi cách để có nước tưới cho cây chống chọi với nắng hạn, phần để cây không bị sốc nhiệt, rụng quả non khi thời tiết thay đổi đột ngột, có mưa giông. Năm trước cũng thiếu nước tưới nhưng không gay gắt như năm nay, phải 3 - 4 ngày cây mới được tưới 1 lần”.

Ông Mai Trọng Thanh - Trưởng phòng Kinh tế xã Khánh Sơn cho biết, hiện nay, mực nước trên hệ thống các suối lớn, nhỏ trên địa bàn xã đã xuống rất thấp, một số nhánh suối khô kiệt, không còn nước nên không thể đảm bảo cho việc tưới liên tục trong nhiều giờ của các nhà vườn. Qua rà soát của địa phương, nhiều diện tích cây trồng, chủ yếu là cây ăn quả có giá trị kinh tế cao đang thiếu nước tưới. Trong đó, có khoảng 545ha ở xóm 8, 35ha ở xóm 3 (thôn Liên Hòa), 15ha ở cánh đồng Gu Đơn (thôn Tà Gụ), 50ha ở thôn Xà Bói, 30ha ở thôn Dốc Gạo và một số diện tích ở thôn Tà Lương đang trong tình trạng hạn hán. Trên địa bàn còn có 385ha cây trồng ở khu vực Gia Lai (thôn Cô Lắc), xóm 10 (thôn Liên Bình), thôn Xóm Cỏ, thôn Dốc Gạo phải bơm tưới chống hạn…

Những hồ chứa nước bắt đầu lộ đáy

Rời những nương rẫy cháy nắng, chúng tôi đến các hồ chứa nước phía nam của tỉnh, nơi điều tiết nước cho hàng vạn héc-ta đất canh tác phía hạ du. So với cách đây vài tháng, lượng nước ở hồ sông Cái (xã Bác Ái Tây) hiện nay chỉ còn khoảng 1/3. Ở phần hồ phía đầu nguồn, nhiều khu vực đã bắt đầu trơ đáy, nứt nẻ. Ông Đặng Thành Khanh - Phó Chủ tịch UBND xã Bác Ái Tây cho biết, do thời tiết khắc nghiệt nên lượng nước rút nhanh. Nước phía thượng nguồn cũng không có, mưa từ Lâm Đồng năm nay đến trễ nên lượng nước tích trong khoảng thời gian này không đáng kể.

Nông dân xã Bác Ái Tây đưa nước từ suối xa về tưới cây.

Đáng báo động, ở hồ Bầu Zôn (xã Ninh Phước), mực nước hồ đã rút sâu xuống dưới "mực nước chết" từ lâu. Dưới lòng hồ, đất bùn đóng vảy, nứt thành từng mảng lớn. Ông Dương Văn Đức Nhã - Phó Trạm Thủy nông Ninh Phước thở dài: “Trong hệ thống các hồ, hồ Bầu Zôn thiếu nước nghiêm trọng nhất. Đang vào giai đoạn cao điểm điều tiết nước cho khu vực sản xuất lúa ở Ninh Phước nên hầu như anh em thủy nông phải căng mình để điều tiết nước. Nguồn nước tại hồ Bầu Zôn tính đến giữa tháng 4 chỉ còn khoảng 0,28 triệu m³ nước, trong đó dung tích có thể sử dụng được chỉ 0,19 triệu m³. May là có sự điều tiết, bổ sung nguồn nước từ hồ Tân Giang và hồ CK7, chứ không là bây giờ hồ cũng không còn nước”. 

Ông Lại Duy Đăng - Cụm trưởng cụm Phước Thái, Trạm Thủy nông Ninh Phước dẫn chúng tôi đi bộ xuống lòng hồ. Chỉ vào họng xả nước của hồ đã đầy bùn, ông Đăng cho biết: "Những năm gần đây, chưa bao giờ mực nước xuống thấp đến mức này. Mỗi ngày, nước lại rút thêm một đoạn dài. Chúng tôi buộc phải tiết kiệm nước tối đa, ưu tiên số một hiện nay là nước phục vụ cho diện tích lúa đang ở cuối vụ, sau đó mới đến các vùng trồng cây ăn trái. Thế nhưng cũng chỉ được đến hết tháng này, sau đó, nguồn nước sẽ hết”.

Mùa khô sẽ khắc nghiệt hơn

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Hồng Trường - Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Khánh Hòa cho biết, mùa khô năm nay sẽ có phần khắc nghiệt hơn so với các năm gần đây. Dự báo từ tháng 5 đến tháng 9, trạng thái El Nino có khả năng mạnh hơn đợt khô hạn những năm 2015 - 2016, gây thiếu hụt 20 - 30% lượng mưa, nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm 1 - 1,5 độ C. Nhiều khả năng năm nay mùa mưa đến muộn và kết thúc sớm hơn so với những năm trước. Mực nước trên các sông của tỉnh đã giảm, đơn cử lưu lượng dòng chảy trên sông Cái Nha Trang ở mức thấp hơn trung bình nhiều năm 30 - 40%. Nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước cục bộ sẽ xảy ra ở những nơi ngoài vùng cấp nước của các công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh, gay gắt nhất từ tháng 6 đến tháng 8. Những tháng đầu năm 2027, nguồn nước cũng có khả năng thiếu hụt so với trung bình nhiều năm.

Nông dân trồng sầu riêng lo lắng khi thiếu nước tưới.

Ngay từ thời điểm này, nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt của người dân đang trông chờ rất lớn vào “túi nước” của các hồ chứa nước trong tỉnh, nhưng các “túi nước” dự trữ này cũng đang cạn dần. Ông Đinh Tấn Thành - Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Khánh Hòa rất lo lắng bởi dự báo nguồn nước cho vụ hè thu 2026 có những thách thức rất lớn khi nhiều hồ chứa nước dung tích còn lại chỉ đạt từ dưới 40 đến 50% dung tích thiết kế và dòng chảy trên sông, suối thấp. Vụ hè thu năm 2026 phải khoanh vùng tạm dừng sản xuất một số diện tích ở chân ruộng cao, cuối nguồn nước.

Đàn cừu tìm kiếm thức ăn giữa khí hậu khô nóng, thực bì cháy sém tại xã Ninh Phước.

Ông Phùng Đình Thanh - Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận cho hay, 24 hồ chứa nước tỉnh giao cho công ty quản lý khai thác có tổng dung tích 502,73 triệu m³. Đến ngày 8-5, lượng nước còn lại chưa đầy 230 triệu m³, đạt 45,6% so với dung tích toàn bộ. Một số hồ lượng nước xuống thấp nhanh hơn dự kiến, lượng nước còn rất ít như các hồ: Tà Ranh, Bầu Zôn, Thành Sơn, Ông Kinh… Nếu không điều tiết chặt chẽ thì chỉ cần nắng kéo dài thêm vài tuần là nguy cơ thiếu nước cục bộ sẽ xuất hiện. Điều này gây áp lực trong việc đảm bảo nước tưới cho khoảng 67.897ha đất sản xuất nông nghiệp, cấp nước phục vụ sinh hoạt, công nghiệp và du lịch với lưu lượng khoảng 100.000m³/ngày đêm. 

ĐÌNH LÂM - CÔNG ĐỊNH - HẢI LĂNG

Kỳ 2: Mối lo mạch nước, rừng trồng