Sâu đục thân gây hại lúa, nông dân xã Suối Hiệp lo mất mùa

Hơn 173ha lúa tại 3 hợp tác xã trên địa bàn xã Suối Hiệp đang bị sâu đục thân gây hại, trong đó nhiều diện tích bị ảnh hưởng từ 30% đến hơn 70%. Đáng lo ngại, sâu phát sinh vào thời điểm lúa đang làm đòng, ngậm sữa, chỉ còn khoảng 15-20 ngày nữa đến kỳ thu hoạch, khiến nhiều diện tích có nguy cơ giảm mạnh năng suất.

Thiệt hại ngay trước ngày thu hoạch

Những ngày qua, trên các cánh đồng lúa ở xã Suối Hiệp đang trong giai đoạn ngậm sữa - chắc xanh, nhiều diện tích xuất hiện tình trạng bông bạc trắng, hạt lép trong khi thân cây vẫn còn xanh. Đây là biểu hiện điển hình của lúa bị sâu đục thân gây hại, làm ảnh hưởng đến quá trình vào chắc của hạt.

Theo thống kê của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh, tại 3 hợp tác xã Suối Hiệp 1, Suối Hiệp 2 và Suối Tiên, tổng diện tích lúa bị sâu đục thân gây hại hơn 173ha. Trong đó, 6,8ha bị hại với tỷ lệ trên 70%; 121,4ha bị hại từ trên 30% đến dưới 70%; hơn 44,8ha bị hại dưới 30%.

Cán bộ Hội Nông dân xã, đại diện Hợp tác xã Suối Hiệp 1 và người dân kiểm tra ruộng lúa tại gia đình ông Trương Văn Nghiệp (bìa trái).

Ông Trương Văn Nghiệp (thôn Thủy Xương) cho biết, gia đình ông có gần 8.500m² lúa bị sâu đục thân gây hại hơn 1 tháng nay. Tuy đã áp dụng nhiều biện pháp phòng trừ theo khuyến cáo nhưng đến nay năng suất dự kiến chỉ còn khoảng 50% so với những năm trước.

Tại thôn Phú Hậu, ông Lê Xuân Hải cũng có nguy cơ mất một phần đáng kể diện tích lúa. Vụ này, gia đình ông đầu tư khoảng 16 triệu đồng cho 4.000m² ruộng. Tuy nhiên, khi lúa cận ngày thu hoạch, sâu đục thân phát sinh nhanh, gây hại khoảng 2.000m². “Lúa sắp gặt rồi nên tôi cũng chủ quan, không nghĩ sâu đục thân lại tấn công nhanh vào lúc này. Giờ phun thuốc cũng không kịp cứu những bông đã bạc trắng nữa, chỉ mong giữ được phần diện tích còn lại để không mất thêm”, ông Hải chia sẻ.

Theo người dân, việc sâu đục thân xuất hiện vào cuối vụ khiến việc xử lý gặp nhiều khó khăn. Khi bông lúa đã bạc trắng, hạt bị lép thì các biện pháp phun thuốc gần như không thể phục hồi phần năng suất đã mất. Các hợp tác xã kiến nghị các cấp, ngành quan tâm hỗ trợ lúa giống và một phần chi phí sản xuất cho những hộ bị thiệt hại, giúp người dân sớm khôi phục sản xuất trong vụ tiếp theo.

Gieo sạ kéo dài, thời tiết thuận lợi cho sâu phát triển

Theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh, đây là lứa sâu đục thân muộn, phát sinh đúng vào giai đoạn lúa làm đòng - ngậm sữa.  Qua kiểm tra, chi cục ghi nhận lứa sâu đục thân gây hại trên trà lúa gieo sạ muộn vào cuối tháng 7 và cuối tháng 8. Sâu non đục sâu vào bên trong thân lúa, làm tắc nghẽn mạch dẫn dinh dưỡng, gây hiện tượng dảnh héo hoặc bạc bông. Đáng chú ý, triệu chứng thường chỉ được phát hiện rõ khi cây đã bị thiệt hại.

Một trong những nguyên nhân khiến sâu phát sinh muộn là thời gian gieo sạ của một số diện tích bị kéo dài. Theo ông Võ Trọng Thành - Trưởng phòng Kinh tế xã Suối Hiệp, đợt lũ tháng 11-2025 đã làm sập mố đập dâng Suối Dầu. Trong quá trình gia cố, khắc phục đập, tiến độ cấp nước tưới phục vụ sản xuất bị ảnh hưởng, khiến thời gian gieo sạ thực tế của các hợp tác xã kéo dài hơn so với lịch thời vụ được khuyến cáo.

Cán bộ Hội Nông dân xã Suối Hiệp kiểm tra ruộng lúa gia đình ông Lê Xuân Hải.

Bên cạnh yếu tố thời vụ, điều kiện thời tiết cũng được nhận định tạo thuận lợi cho sâu đục thân phát triển. Theo dự báo của Đài Khí tượng thủy văn tỉnh Khánh Hòa, từ tháng 8 đến tháng 12, hiện tượng ENSO tiếp tục duy trì trạng thái El Niño với cường độ mạnh; nhiệt độ trung bình phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 1 - 2°C, có nơi cao hơn, trong khi tổng lượng mưa mùa mưa năm 2026 tại nhiều khu vực được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm. Thời tiết khô nóng, nhiệt độ cao có thể làm vòng đời của sâu đục thân diễn ra nhanh hơn, tạo điều kiện để sâu sinh sản và phát triển. Trong khi đó, giai đoạn lúa làm đòng đến trổ lại là thời kỳ xung yếu, khiến cây dễ bị sâu non xâm nhập và gây hại.

Sâu đục thân bò ra từ thân cây lúa.

Trước tình hình này, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh đã ban hành các thông báo hướng dẫn phòng trừ sâu đục thân gây hại lúa vụ hè thu 2026 tại các xã khu vực Diên Khánh - Khánh Vĩnh và phòng trừ rầy nâu, rầy lưng trắng. Cán bộ Trạm Diên Khánh - Khánh Vĩnh cũng được chỉ đạo phối hợp với địa phương trực tiếp hướng dẫn các hợp tác xã và người dân phòng trừ sâu bệnh.

Theo ông Võ Trọng Thành, địa phương đã nắm tình hình và đang phối hợp với cơ quan chuyên môn đánh giá mức độ thiệt hại. Xã cũng tuyên truyền, hướng dẫn người dân thường xuyên kiểm tra đồng ruộng, theo dõi diễn biến sâu hại và chủ động thực hiện các biện pháp phòng trừ. 

Tuy nhiên, dù đã áp dụng các biện pháp như phun, rải thuốc bảo vệ thực vật theo hướng dẫn, hiệu quả phòng trừ vẫn hạn chế, chỉ giảm được một phần mức độ gây hại, trong khi sâu vẫn tiếp tục gây thiệt hại trên nhiều diện tích. Trong thời gian tới, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh tiếp tục cử cán bộ kỹ thuật bám sát địa bàn, phối hợp với chính quyền địa phương theo dõi diễn biến sâu bệnh và hỗ trợ người dân triển khai các biện pháp phòng trừ phù hợp.

Để hạn chế thiệt hại, ngành chuyên môn khuyến cáo, đối với những diện tích chỉ còn 15-20 ngày nữa thu hoạch, người dân cần cân nhắc kỹ việc phun thuốc. Khi sâu đã đục vào bên trong thân lúa, việc sử dụng thuốc không còn mang lại hiệu quả đối với những bông đã bị bạc trắng. Với những ruộng còn thời gian sinh trưởng dài, nông dân cần thường xuyên thăm đồng để phát hiện sớm bướm sâu đục thân hai chấm và ổ trứng. Khi phát hiện ổ trứng, cần ngắt, thu gom và tiêu hủy. Trường hợp cần phun thuốc, thực hiện sau khi bướm ra rộ 5-7 ngày hoặc khi mật độ ổ trứng khoảng 0,3 ổ/m². 

Đối với ruộng có mật độ bướm và ổ trứng cao, khoảng 0,5 ổ trứng/m², cần phun kép 2 lần, lần thứ hai cách lần đầu 5 - 7 ngày; đồng thời luân phiên thay đổi hoạt chất giữa các lần phun. Việc phun thuốc nên thực hiện vào sáng sớm hoặc chiều mát, đúng liều lượng theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Người dân sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc “4 đúng”, vừa nâng cao hiệu quả phòng trừ sâu bệnh, vừa hạn chế tồn dư thuốc bảo vệ thực vật trên hạt gạo.

MÃ PHƯƠNG - THẢO LY