Chính sách đất đai phải gắn với sinh kế và đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số

Chiều 22-10, trong chương trình Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, tại phiên thảo luận tổ về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), đồng chí Chamaléa Thị Thủy - Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo, đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa cho rằng, chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không chỉ quan tâm đến diện tích đất được giao mà cần chú trọng điều kiện sử dụng thực tế, bảo đảm nơi ở an toàn, sinh kế ổn định và gìn giữ không gian văn hóa cộng đồng.

Đồng chí Chamaléa Thị Thủy phát biểu thảo luận tại tổ vào chiều 22-10.

Đồng chí Chamaléa Thị Thủy nhấn mạnh: Việc xây dựng chính sách cần xuất phát từ điều kiện sống, sản xuất và sinh hoạt của đồng bào. Bởi ở miền núi, một diện tích đất không lớn nhưng thuận lợi về đường đi, nguồn nước có thể tạo sinh kế, trong khi diện tích lớn hơn nhưng xa nơi ở, địa hình dốc, thiếu nước lại khó đưa vào sản xuất.

Về chính sách đất ở và tái định cư, đại biểu đề nghị làm rõ sự liên thông giữa chính sách hỗ trợ đất ở cho đồng bào dân tộc thiểu số với quy định về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại khu vực có nguy cơ thiên tai. Khi cơ quan có thẩm quyền xác định nơi ở không còn an toàn, cần chủ động bố trí nơi ở thay thế, không chờ đến khi xảy ra thiệt hại. Đối với trường hợp đã được hỗ trợ đất ở nhưng phải di chuyển, cần làm rõ cách tính diện tích đã hưởng chính sách khi xem xét hỗ trợ tiếp theo, nếu có; đồng thời, phân biệt đất bố trí để bồi thường, tái định cư với đất hỗ trợ theo chính sách dân tộc. Đại biểu lưu ý, việc di chuyển người dân phải có căn cứ, không để cách áp dụng thiếu thống nhất làm chậm bố trí nơi ở an toàn hoặc sử dụng lý do nguy cơ thiên tai thiếu căn cứ để di chuyển dân, thay đổi việc sử dụng đất. Người dân cần được giải thích rõ căn cứ di chuyển, phương án nơi đến và việc quản lý đất sau thu hồi. Khu tái định cư phải bảo đảm điều kiện sinh hoạt, nguồn nước, khoảng cách đến đất sản xuất và sự gắn kết cộng đồng; người dân được tham gia lựa chọn địa điểm, xây dựng phương án để ổn định cuộc sống lâu dài.

Đề cập việc bảo vệ đất sinh hoạt cộng đồng, đại biểu cho rằng, không gian văn hóa của đồng bào không chỉ giới hạn ở nhà sinh hoạt cộng đồng mà còn gắn với nơi tổ chức lễ hội, địa điểm tín ngưỡng, bến nước và những nơi được sử dụng qua nhiều thế hệ. Vì vậy, khi quy hoạch, triển khai dự án và thu hồi đất, cần xem xét đầy đủ những giá trị này, kể cả trường hợp dự án không làm di chuyển toàn bộ cộng đồng nhưng ảnh hưởng đáng kể đến không gian sinh hoạt chung hoặc khả năng tiếp cận các địa điểm đó.

Việc nhận diện những không gian này không đồng nghĩa với xác lập loại đất mới hoặc công nhận quyền sử dụng đất ngoài điều kiện luật định. Đại biểu cũng đề nghị bảo đảm việc lấy ý kiến người dân thực chất, giải trình rõ nội dung tiếp thu, không tiếp thu; đồng thời, đánh giá tác động tổng thể, tránh tình trạng nhiều dự án riêng lẻ từng bước thu hẹp không gian chung hoặc chia cắt cộng đồng.

Đối với chính sách giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, đấu thầu để thực hiện các dự án năng lượng, du lịch tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, đại biểu cho rằng, việc thu hút đầu tư phải gắn với bảo vệ quyền lợi và tạo cơ hội sinh kế lâu dài cho người dân tại chỗ. Quy định không đấu giá, đấu thầu không phải là căn cứ độc lập để thu hồi đất; việc thu hồi đất, nhận chuyển quyền sử dụng đất, giao đất, cho thuê đất phải tuân thủ các quy định liên quan, bảo đảm công khai, lấy ý kiến và đánh giá tác động. Bên cạnh đó, cần đánh giá cả ảnh hưởng của dự án đến đường đi, nguồn nước, sản xuất của người dân, làm rõ trách nhiệm phòng ngừa, khắc phục; tạo điều kiện để đồng bào tham gia cung ứng dịch vụ, sản phẩm địa phương và các hoạt động văn hóa phù hợp. Đồng thời, minh bạch các cam kết hợp pháp của nhà đầu tư đối với cộng đồng, xác định trách nhiệm theo dõi thực hiện, tránh phát sinh yêu cầu đóng góp tùy tiện hoặc cơ chế xin - cho; làm rõ trách nhiệm xử lý đất, công trình và phục hồi môi trường khi dự án chấm dứt.

Về phần đất còn lại sau thu hồi, đại biểu đề nghị đánh giá khả năng sử dụng thực tế, bởi có trường hợp chỉ thu hồi một phần diện tích nhưng khiến đất còn lại mất lối đi, bị chia cắt hoặc không còn điều kiện dẫn nước. Do đó, cần cụ thể hóa các tiêu chí về khả năng tiếp cận, cấp và thoát nước, mức độ chia cắt, an toàn và khả năng tiếp tục sử dụng theo mục đích hợp pháp để có phương án khôi phục điều kiện sử dụng hoặc xử lý phần đất còn lại theo quy định, có xem xét nguyện vọng hợp pháp của người dân.

Đồng thời, cần bảo đảm việc xác lập, thực hiện và đăng ký quyền về lối đi, cấp nước, tưới tiêu khi giao đất, bố trí đất thay thế hoặc triển khai dự án; chú ý nhu cầu sử dụng chung của nhiều hộ dân và điều kiện sản xuất thực tế của đất được bố trí thay thế.

Đồng chí Chamaléa Thị Thủy còn đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát sự thống nhất giữa các quy định, làm rõ trách nhiệm tổ chức thực hiện, hạn chế phát sinh thủ tục không cần thiết. Theo đại biểu, mục tiêu của chính sách đất đai không chỉ là giải quyết thiếu đất mà còn bảo đảm đồng bào có nền tảng để sống an toàn, sản xuất ổn định, gìn giữ văn hóa và tham gia vào sự phát triển của địa phương.

LỆ HUYỀN (Lược ghi)