Góp sức đưa hài cốt liệt sĩ trở về

Trong hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, bên cạnh nỗ lực của các lực lượng chức năng, những thông tin từ nhân chứng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Bằng ký ức, sự am hiểu địa hình và những dấu tích được lưu giữ qua năm tháng, các nhân chứng đã góp phần giúp lực lượng tìm kiếm xác định vị trí, mở ra cơ hội đưa thêm nhiều hài cốt liệt sĩ trở về với đất mẹ.

Bà Huỳnh Thị Đông Liên xác định vị trí các mộ liệt sĩ mà bà đã tham gia quy tập từ khu vực nhà lao Thành Diên Khánh về Nghĩa trang liệt sĩ Diên Khánh.

Ký ức dẫn lối tìm đồng đội

Năm 1972, tại khu vực núi Bầu, thôn Động Thông, xã Công Hải, một trận phục kích của địch đã khiến 3 chiến sĩ du kích xã Phước Chiến, huyện An Sơn, tỉnh Thuận Hải (cũ) hy sinh, gồm: Katơr Gió (sinh năm 1947), Katơr Sánh (sinh năm 1951) và Katơr Sơ My (sinh năm 1955). Trong hoàn cảnh địch truy quét gắt gao, đồng đội chỉ kịp đào một hố để an táng chung các liệt sĩ. Người trực tiếp tham gia trận đánh và chôn cất các đồng đội năm ấy là ông Chamaléa Bệnh (trú thôn Động Thông, xã Công Hải). Sau ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, ông Chamaléa Bệnh và một đồng đội khác từng quay lại khu vực này, tìm đến nơi an táng các liệt sĩ và dùng sơn ghi tên 3 đồng đội hy sinh lên một phiến đá để đánh dấu vị trí ngôi mộ. Nhiều năm trôi qua, dấu tích ấy vẫn là căn cứ quan trọng để xác định nơi an táng các liệt sĩ. Khoảng 5 năm trước, khi lực lượng chức năng tổ chức khảo sát, ông Chamaléa Bệnh đã trực tiếp dẫn đường, chỉ vị trí nghi có hài cốt. Tuy nhiên, do địa hình rừng núi phức tạp, việc tìm kiếm khi đó chưa đạt kết quả như mong muốn.

Trong quá trình triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, thông tin của ông Chamaléa Bệnh tiếp tục được rà soát, đối chiếu. Đáng chú ý, vào tháng 9-2026, Trung tá Trần Thanh Tùng, cán bộ Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã tìm thấy phiến đá có ghi tên 3 liệt sĩ. Những dòng chữ trên phiến đá trùng khớp với thông tin về danh tính các liệt sĩ do ông Chamaléa Bệnh cung cấp, góp phần củng cố căn cứ xác định vị trí tìm kiếm. Ngày 18-10-2026, gần 40 cán bộ, chiến sĩ và nhân viên chuyên môn thuộc các lực lượng của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Trung tâm Pháp y Khánh Hòa cùng lực lượng địa phương đã tổ chức tìm kiếm, quy tập tại khu vực núi Bầu. Từ những thông tin được nhân chứng cung cấp, kết hợp với các dấu tích tại thực địa, lực lượng chức năng đã tìm thấy và quy tập 3 hài cốt liệt sĩ. 

Tuy không thể trực tiếp tham gia đợt quy tập do đang điều trị tại bệnh viện nhưng những thông tin ông Chamaléa Bệnh cung cấp qua nhiều năm vẫn góp phần quan trọng giúp lực lượng tìm kiếm xác định đúng vị trí. Từ ký ức của một người từng chiến đấu bên cạnh các liệt sĩ đã giúp hành trình tìm kiếm những người đã nằm lại nơi núi rừng năm xưa đạt kết quả.

Tìm lại dấu tích giữa đại ngàn

Ở khu vực núi Hòn Chảo (xã Vạn Ninh), hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ có sự đóng góp đáng kể của ông Nguyễn Đình Trí (trú thôn Vinh Huề, xã Vạn Ninh), người có nhiều năm gắn bó với núi rừng và thuộc địa hình nơi đây. Khoảng 16 năm trước, trong một lần vào rừng, ông Trí phát hiện 4 vị trí có dấu hiệu giống những ngôi mộ. Biết Hòn Chảo từng là căn cứ cách mạng trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khu vực này lại có nhiều hố bom, nằm gần tuyến đường liên lạc, ông nghĩ rằng những dấu tích ấy có thể liên quan đến nơi an táng liệt sĩ. Tuy nhiên, khi đó ông chưa có điều kiện để xác minh. Khi biết thông tin về “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, ông Trí đã chủ động cung cấp thông tin cho Ban Chỉ huy Quân sự xã Vạn Ninh. Những vị trí từng nhìn thấy trong rừng được ông mô tả lại, trở thành cơ sở để lực lượng chức năng tổ chức khảo sát.

Ông Nguyễn Đình Trí dẫn đường cho lực lượng tìm kiếm, quy tập 4 hài cốt liệt sĩ trên núi Hòn Chảo.

Tuy đã 16 năm trôi qua kể từ lần đầu phát hiện các dấu tích nhưng ông vẫn nhớ hướng tiếp cận và những đặc điểm của khu vực. Trong các đợt khảo sát, tìm kiếm, ông Trí trực tiếp dẫn đường cho lực lượng chức năng. Có những đoạn đường rừng rậm rạp, ông phải dùng dao phát cây, mở lối đi. Việc xác định phương hướng giữa địa hình núi rừng dựa nhiều vào kinh nghiệm và khả năng quan sát của người đã quen thuộc với nơi này.

Ngày 24-8-2026, ông Trí tiếp tục cùng lực lượng tìm kiếm trở lại Hòn Chảo. Từ những thông tin ban đầu và quá trình khảo sát thực địa, lực lượng chức năng đã tổ chức tìm kiếm tại các vị trí nghi vấn. Kết quả, 4 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật được phát hiện tại 4 vị trí. Không trực tiếp tham gia chiến đấu, cũng không phải người làm công tác chuyên môn, nhưng bằng sự am hiểu địa bàn và tinh thần trách nhiệm, ông Trí đã góp phần đưa lực lượng tìm kiếm đến những khu vực có dấu tích quan trọng. Sự kiên trì của ông đã giúp những thông tin sau nhiều năm trở thành căn cứ thực tế phục vụ công tác tìm kiếm.

Góp sức tìm kiếm hài cốt liệt sĩ

Tại khu vực nhà lao Thành Diên Khánh (xã Diên Khánh), những thông tin được nhân chứng và người từng tham gia công tác quy tập lưu giữ qua nhiều năm trở thành cơ sở quan trọng cho đợt tìm kiếm. Trong đó, ông Huỳnh Bửu Đông (trú thôn Dinh Thành, xã Diên Khánh) từng trực tiếp phát hiện dấu tích hài cốt liệt sĩ tại khu vực này. Trước đây, ông Đông công tác tại Công an huyện Diên Khánh (cũ), có trụ sở nằm trong khuôn viên nhà lao Thành Diên Khánh. Năm 2001, trong lúc theo dõi việc thi công móng công trình, ông phát hiện công nhân đào trúng một bộ hài cốt. Nhận thức được đây là khu vực từng giam giữ các chiến sĩ cách mạng, ông lập tức yêu cầu công nhân giữ nguyên hiện trường, đồng thời báo tin cho bà Huỳnh Thị Đông Liên, khi đó là Trưởng phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Diên Khánh. Sau đó, lực lượng chức năng tiến hành các thủ tục cần thiết và phát hiện thêm 1 bộ hài cốt ở gần vị trí ban đầu. Cả 2 hài cốt được quy tập, an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Diên Khánh.

Ông Huỳnh Bửu Đông xác định vị trí và theo dõi quá trình khai quật tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực nhà lao Thành Diên Khánh.

Cũng gắn bó với công tác tìm kiếm, quy tập tại nhà lao Thành Diên Khánh trong nhiều năm, bà Huỳnh Thị Đông Liên (trú thôn Đông Môn 1, xã Diên Khánh) đã tham gia nhiều đợt cất bốc hài cốt liệt sĩ từ năm 1995 đến 2006. Qua những lần thực hiện nhiệm vụ, bà cùng các cơ quan chức năng lập sơ đồ mộ chí, xây dựng hồ sơ và lưu giữ cẩn thận thông tin về các vị trí đã phát hiện hài cốt, kể cả những trường hợp chưa xác định được danh tính. Khi “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” được triển khai, những tài liệu, sơ đồ và thông tin được lưu giữ trước đây tiếp tục được rà soát, đối chiếu. Ông Đông cung cấp thông tin về lần phát hiện hài cốt năm 2001; bà Liên phối hợp với lực lượng địa phương, cung cấp hồ sơ và những dữ liệu liên quan đến các đợt quy tập trước. Từ những nguồn thông tin này, lực lượng chức năng có thêm căn cứ xác định các khu vực cần tập trung tìm kiếm.

Trong quá trình tìm kiếm tại nhà lao Thành Diên Khánh từ ngày 19-8 đến 4-9-2026, ông Đông và bà Liên thường xuyên có mặt tại hiện trường, phối hợp cung cấp thông tin khi lực lượng chức năng cần đối chiếu. Kết quả, 39 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật được tìm thấy. “Tôi không ngờ tại khu vực nhà lao Thành Diên Khánh lại tìm kiếm được nhiều hài cốt liệt sĩ đến vậy. Tôi cảm thấy bản thân đã góp được một phần nhỏ công sức để cùng các lực lượng chức năng tìm kiếm, đưa các liệt sĩ trở về với đồng đội sau nhiều năm nằm lại nơi đây”, ông Đông chia sẻ. 

Đến ngày 23-10-2026, Khánh Hòa đã tìm kiếm, quy tập được 84 hài cốt liệt sĩ. Đằng sau kết quả ấy là sự nỗ lực của nhiều lực lượng, cùng những đóng góp thầm lặng của các nhân chứng lịch sử trong hành trình tri ân, đưa các liệt sĩ trở về với đất mẹ.

THẾ ANH