Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam (1076 - 2026):

Phát huy di sản đạo học, trọng dụng hiền tài cho khát vọng phát triển đất nước

Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn coi trọng việc học, chăm lo đào tạo và sử dụng người tài để xây dựng đất nước. Quốc Tử Giám ra đời năm 1076 tại kinh đô Thăng Long là dấu mốc quan trọng của nền giáo dục Đại Việt, thể hiện nhận thức của cha ông về vai trò của giáo dục và hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Trải qua những biến thiên của lịch sử, những đóng góp của Quốc Tử Giám và các giá trị văn hóa, giáo dục được lưu giữ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã trở thành một phần tiêu biểu của nền văn hiến Việt Nam.

Trường quốc học đầu tiên của Việt Nam

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám. Ba sự kiện đánh dấu những bước phát triển có quan hệ chặt chẽ trong lịch sử giáo dục Đại Việt: Xây dựng nơi tôn vinh đạo học, tổ chức thi tuyển và hình thành cơ sở đào tạo của nhà nước. Trong đó, việc thành lập Quốc Tử Giám xác lập một thiết chế giáo dục quan trọng ở trung tâm chính trị, văn hóa của đất nước.

Quốc Tử Giám là trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, cơ sở giáo dục tại trung ương do nhà nước quân chủ tổ chức. Việc lập trường cho thấy sự quan tâm đến đào tạo con người bằng một thiết chế có tổ chức, gắn việc học với yêu cầu xây dựng đội ngũ phục vụ quốc gia. Cùng với việc tiếp thu Nho học, triều đình chủ động tổ chức giáo dục, thi cử để đáp ứng nhu cầu của Đại Việt; qua đó góp phần xây dựng nền tảng văn hóa, học thuật của một quốc gia độc lập.

Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám giữ vai trò đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức Nho học phục vụ nhà nước. Hoạt động của nhà trường gắn với chế độ khoa cử, góp phần tạo nguồn cho bộ máy quản lý, đồng thời khuyến khích việc học trong xã hội. Sự hiện diện của một trường học ở tầm quốc gia cũng tạo động lực cho việc phát triển học tập ở các địa phương, nơi gia đình, dòng họ và làng xã chăm lo vun đắp truyền thống khoa bảng.

Các học sinh tham gia chương trình “Ánh sao Khuê minh triết” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào sáng 11-11. Nguồn: vanmieu.gov.vn

Những người từng giữ trọng trách tại Quốc Tử Giám đã có đóng góp quan trọng cho giáo dục và học thuật. Chu Văn An để lại tấm gương về sự uyên bác, tận tâm với việc dạy học, thanh liêm và chính trực. Ngô Sĩ Liên - người đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám và có đóng góp lớn trong việc biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư. Sự nghiệp của những trí thức ấy cho thấy mối liên hệ giữa hoạt động giáo dục với việc xây dựng đội ngũ, lưu giữ lịch sử và gìn giữ tri thức của dân tộc.

Đóng góp của Quốc Tử Giám cần được nhìn nhận trong tổng thể nền giáo dục, khoa cử và đời sống văn hóa Đại Việt. Đó là nơi đào tạo, quy tụ những người có học vấn, góp phần truyền thụ kinh điển, duy trì nền nếp học tập, rèn luyện phẩm hạnh và chuẩn bị người đảm đương công việc của triều đình. Từ hoạt động giáo dục, nhiều giá trị về học vấn, đạo đức và trách nhiệm của người trí thức được bồi đắp, để lại ảnh hưởng đối với đời sống văn hóa, xã hội.

Lịch sử Quốc Tử Giám đã cho thấy những giá trị tiêu biểu của quốc học Việt Nam, đó là coi trọng giáo dục và hiền tài trong sự nghiệp xây dựng đất nước, hiếu học và ý chí vươn lên bằng tri thức, tôn sư trọng đạo và sự thống nhất giữa học vấn với nhân cách, tinh thần tự chủ trong tiếp thu và phát triển tri thức.

Kế thừa và phát huy truyền thống hiếu học trong giai đoạn mới

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài được kế thừa, phát triển gắn với mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra bước ngoặt đối với nền giáo dục Việt Nam: Việc học được đặt trong sự nghiệp giải phóng con người, nâng cao dân trí, xây dựng đất nước và bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân.

Ngày 3-9-1945, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu nhiệm vụ chống nạn mù chữ, khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Phong trào Bình dân học vụ đã khơi dậy tinh thần học tập trong các tầng lớp Nhân dân, huy động người biết chữ tham gia dạy người chưa biết chữ. Từ những lớp học trong hoàn cảnh đất nước còn muôn vàn khó khăn, tư tưởng coi giáo dục là công việc của toàn dân được thể hiện sinh động, gắn việc học với trách nhiệm xây dựng, bảo vệ chính quyền cách mạng.

Hệ thống 82 bia Tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám ghi danh những người đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779; các bia được dựng từ năm 1484 đến năm 1780. Mỗi văn bia là một tư liệu xác thực về khoa thi, người đỗ đạt và quan niệm của triều đình đối với giáo dục, nhân tài. Những thông tin về tên tuổi, quê quán, thứ bậc cùng các bài ký trên bia có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử, tư tưởng, giáo dục, văn học, nghệ thuật và địa danh Việt Nam.

Bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba (1442), do Thân Nhân Trung soạn, được khắc trên bia dựng năm 1484, có câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Từ sự thịnh suy của nguyên khí đến sự mạnh yếu của thế nước, bài ký đặt việc giáo dục nhân tài, tuyển chọn kẻ sĩ trong mối quan hệ với vận mệnh quốc gia. Việc dựng bia vì thế vừa là sự tôn vinh người đỗ đạt, khuyến khích việc học, vừa nhắc nhở người có học giữ gìn phẩm hạnh, có trách nhiệm với đất nước.

Những giá trị đặc biệt của di sản đã được ghi nhận ở trong nước và quốc tế. Năm 2010, bia Tiến sĩ được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương; năm 2011 được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới của UNESCO ở cấp quốc tế. Ngày 10-5-2012, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ngày 14-1-2015, 82 bia Tiến sĩ được công nhận là bảo vật quốc gia. Năm 2019, danh nhân Chu Văn An được tổ chức UNESCO tôn vinh là nhà giáo dục tiêu biểu của Việt Nam và thông qua nghị quyết cùng kỷ niệm 650 năm ngày mất của ông vào năm 2020.

Những ghi nhận ấy góp phần khẳng định tầm vóc của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong di sản văn hóa dân tộc và giá trị của bia Tiến sĩ đối với ký ức nhân loại. Từ một thiết chế giáo dục của Đại Việt, Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, trọng người thầy, trọng hiền tài, là địa chỉ văn hóa có ý nghĩa đối với cả nước và bạn bè quốc tế.

Qua các thời kỳ kháng chiến, kiến quốc, xây dựng chủ nghĩa xã hội và đổi mới, Đảng, Nhà nước luôn quan tâm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Những thế hệ nhà giáo, trí thức được đào tạo, rèn luyện trong sự nghiệp cách mạng đã có đóng góp trên nhiều lĩnh vực, từ giáo dục, khoa học, văn hóa đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Sự kế thừa truyền thống gắn với đổi mới mục tiêu, nội dung, phương thức giáo dục đã góp phần xây dựng con người Việt Nam, tạo nguồn lực cho phát triển đất nước.

Trong giai đoạn thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực tự chủ đặt ra trách nhiệm mới đối với giáo dục, đào tạo và đội ngũ trí thức. Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22-8-2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục khẳng định vị trí đặc biệt quan trọng của giáo dục đối với tương lai đất nước. Phát huy truyền thống hiếu học phải gắn với nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển năng lực người học, chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế và xã hội trong giai đoạn mới.

Kế thừa, phát triển truyền thống trọng dụng hiền tài của dân tộc trong điều kiện mới, bài học từ Quốc Tử Giám cần được phát huy bằng việc chăm lo đào tạo, bồi dưỡng con người, gắn phát hiện với sử dụng, tôn vinh với trọng dụng; tạo môi trường để trí thức, nhân tài Việt Nam ở trong và ngoài nước đóng góp thiết thực cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Thế hệ trẻ có trách nhiệm kế thừa, phát huy những giá trị mà các thế hệ đi trước đã vun đắp. Từ những hiểu biết về Quốc Tử Giám và nền quốc học Việt Nam, cần khơi dậy trong thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên niềm tự hào, ý thức học tập, rèn luyện nhân cách và lòng biết ơn đối với người thầy, gia đình, xã hội. Niềm tự hào ấy phải được thể hiện bằng ý chí tự lực, tinh thần vượt khó, nỗ lực vươn lên và khát vọng cống hiến cho đất nước.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, thế hệ trẻ cần chủ động nắm bắt cơ hội tiếp cận tri thức, không ngừng tự học, nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ và kỹ năng; rèn luyện tư duy độc lập, năng lực sáng tạo, khả năng hợp tác và tinh thần trung thực trong học tập, nghiên cứu. Khuyến khích thanh niên tiên phong trong những lĩnh vực mới, sẵn sàng đảm nhận nhiệm vụ khó, tham gia đổi mới sáng tạo và phục vụ cộng đồng. Mỗi bước trưởng thành, mỗi thành tựu của người trẻ cần gắn với trách nhiệm đối với xã hội, góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam (1076 - 2026) là dịp nhìn lại lịch sử, tôn vinh các thế hệ nhà giáo, trí thức đã đóng góp cho đất nước; làm sâu sắc truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài của dân tộc. Qua đó, bồi đắp niềm tự hào, ý thức trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và Nhân dân, nhất là thế hệ trẻ; phát huy trí tuệ, văn hóa và con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới.

N.D

(Theo tài liệu tuyên truyền của Ban Tuyên giáo Trung ương - Thành ủy Hà Nội)