Gốm Chăm Bàu Trúc - Bảo tồn gắn với phát triển du lịch

Nhằm bảo tồn, phát huy Nghệ thuật làm gốm của người Chăm - di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, xã Ninh Phước triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Qua đó, góp phần đưa di sản gốm Chăm Bàu Trúc đến gần hơn với người tiêu dùng, khách du lịch; đồng thời tạo sinh kế cho người dân, quảng bá hình ảnh quê hương, con người địa phương.

Bền bỉ giữ nghề qua những thế hệ

Làng nghề gốm Chăm Bàu Trúc (xã Ninh Phước) là một trong những làng gốm cổ xưa ở khu vực Đông Nam Á. Theo nghệ nhân Đàng Thị Tám - người có hơn 50 năm kinh nghiệm làm gốm, nguyên liệu chính để làm gốm Bàu Trúc là đất sét và cát mịn. Đất sét được lấy từ cánh đồng cạnh sông Quao, sau đó phơi khô, đập nhỏ, ngâm nước, trộn với cát theo tỷ lệ phù hợp rồi nhồi bằng chân hoặc tay để tạo độ dẻo, kết dính.

Nghệ nhân Đàng Thị Tám chế tác sản phẩm gốm Chăm Bàu Trúc.

Điểm đặc biệt của gốm Bàu Trúc là sản phẩm được tạo hình mà không sử dụng bàn xoay. Nghệ nhân vừa di chuyển quanh khối đất, vừa dùng tay xoa, vuốt để tạo hình sản phẩm. Sau khi tạo hình, tạo hoa văn, sản phẩm được phơi và nung ngoài trời bằng củi hoặc rơm. Chính phương thức làm gốm thủ công này tạo nên nét riêng cho từng sản phẩm, gần như không có sản phẩm nào hoàn toàn giống nhau.

Theo ông Đàng Ngọc Đêm - Trưởng thôn Bàu Trúc, làng nghề hiện có 2 hợp tác xã, 30 cơ sở sản xuất, kinh doanh gốm và khoảng 400 hộ dân biết làm gốm. Sau khi được UNESCO ghi danh, nghề làm gốm có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều cơ sở được hình thành, một số người từng tạm nghỉ nay trở lại gắn bó với nghề. Lượng khách du lịch đến làng nghề tham quan, trải nghiệm và mua sắm sản phẩm cũng tăng lên, nhất là vào các dịp lễ, Tết.

Truyền dạy nghề làm gốm cho thế hệ trẻ.

Cùng với duy trì nghề truyền thống, những người làm gốm ở Bàu Trúc không ngừng đa dạng hóa mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển các hoạt động phục vụ du lịch. Hiện nay, sản phẩm gốm Bàu Trúc gồm có các loại phục vụ nhu cầu sinh hoạt, mỹ nghệ và tín ngưỡng. Địa phương đã thành lập Ban Quản lý du lịch cộng đồng làng gốm Bàu Trúc. Các câu lạc bộ làm gốm, đội múa dân gian, biểu diễn nhạc cụ dân tộc, ẩm thực của dân tộc Chăm được duy trì, góp phần tạo thêm trải nghiệm cho du khách.

Không chỉ giữ nghề, nhiều người làm gốm ở Bàu Trúc còn chủ động tìm hướng đi mới để đưa sản phẩm đến với người tiêu dùng. Điển hình như chị Đàng Thị Như Bình (con gái nghệ nhân Đàng Thị Tám), đã tiếp nối nghề của gia đình và ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu, quảng bá, bán sản phẩm. Bên cạnh tìm tòi, đa dạng mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm và nhận sản xuất theo đơn đặt hàng, cơ sở của gia đình chị còn đẩy mạnh quảng bá, bán hàng qua các mạng xã hội Facebook, Zalo. Nhờ đó, sản phẩm gốm Chăm Bàu Trúc của gia đình chị có thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng đến nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước. 

Kết nối làng nghề với du lịch cộng đồng

Nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch thực hiện Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm và Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo.

Du khách tham quan, trải nghiệm làng gốm Bàu Trúc.

Cùng với các sở, ngành, đơn vị cấp tỉnh, xã Ninh Phước đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với đời sống cộng đồng và phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Theo ông Quảng Thúc Đoan - Chủ tịch UBND xã Ninh Phước, địa phương đã phối hợp với các cơ quan, đơn vị tổ chức lớp truyền dạy nghệ thuật làm gốm Chăm cho người dân tại làng nghề. Bên cạnh đó, xã triển khai mô hình du lịch cộng đồng; tổ chức các lớp tập huấn về phát triển du lịch cộng đồng, bảo tồn, thực hành và phát huy giá trị di sản; hướng dẫn kỹ năng đón tiếp khách, thuyết minh, xây dựng sản phẩm du lịch trải nghiệm và quảng bá làng nghề.

Địa phương cũng khuyến khích các cơ quan, đơn vị sử dụng sản phẩm gốm Chăm làm quà tặng; tạo điều kiện để nghệ nhân, thợ làm gốm và các cơ sở sản xuất tham gia trình diễn, giới thiệu sản phẩm tại các hội nghị, hội thảo, hoạt động xúc tiến đầu tư, du lịch trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, phối hợp lập hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú cho những cá nhân đủ điều kiện, tiêu chuẩn.

Cuối tháng 7, UBND xã Ninh Phước phối hợp với Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức hội thảo khoa học đánh giá hiệu quả vận hành thử nghiệm mô hình du lịch cộng đồng tại làng gốm Bàu Trúc. Dịp này, UBND xã cũng công bố quyết định thành lập Câu lạc bộ Thực hành di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” Bàu Trúc với 12 thành viên.

Sản phẩm gốm Chăm Bàu Trúc khá đa dạng về loại hình, mẫu mã.

Đặc biệt, nhằm tôn vinh giá trị di sản, nghệ nhân và cộng đồng thực hành, từng bước đưa Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp, UBND xã Ninh Phước đang triển khai kế hoạch tổ chức Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I năm 2026. Lễ hội dự kiến diễn ra từ ngày 10 đến 12-10, với phần lễ được tổ chức phù hợp với phong tục, tập quán và quy định; phần hội có nhiều hoạt động văn hóa, trải nghiệm, quảng bá sản phẩm và du lịch. Trong đó, có nội dung giới thiệu website làng nghề gốm Bàu Trúc và phần mềm ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) quảng bá, giới thiệu du lịch trên địa bàn xã.

Việc tổ chức lễ hội góp phần tôn vinh nghề gốm truyền thống, tạo không gian để cộng đồng thực hành, trao truyền và giới thiệu giá trị di sản đến du khách. Qua đó, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cộng đồng trong bảo tồn di sản; đồng thời tạo thêm động lực để nghề gốm Bàu Trúc tiếp tục phát triển, trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng của địa phương.

LÂM ANH