Giữ gìn nét đẹp chữ Chăm

Chữ Chăm từng được khắc trên đá, viết trên lá buông, lưu trong kinh sách và thư tịch cổ. Qua nhiều thế kỷ, những dòng chữ ấy vẫn tiếp tục hiện diện trên trang vở học trò, trong những cuộc thi viết chữ Chăm đẹp và trao truyền cho thế hệ sau.

Từ bia đá đến trang vở

Theo các tài liệu nghiên cứu về ngôn ngữ Chăm, trong quá trình hình thành và phát triển, chữ viết của đồng bào Chăm có nhiều tên gọi, dạng thức khác nhau, trong đó thường được nhắc đến là Akhar Mang Kal (chữ Chăm cổ) và Akhar Thrah (chữ Chăm truyền thống). Điều thú vị là một số tên gọi gắn với vật liệu ghi chép như: Akhar Hayep trên bia đá, Akhar Agal trên lá buông, Akhar Ba-ar trên giấy, Akhar Tapuk trong sách vở. Qua từng thời kỳ, dù phương tiện lưu giữ thay đổi, chữ viết vẫn giữ vai trò chuyển tải tiếng nói, tri thức, tín ngưỡng, văn chương và đời sống của cộng đồng người Chăm. Trong đó, Akhar Thrah được sử dụng phổ biến trong kinh sách, nghi lễ, sáng tác văn học và ghi chép. Đây cũng là cơ sở của chữ Chăm được đưa vào giảng dạy trong trường học.

Chữ Chăm có hệ thống phụ âm, nguyên âm, các dấu kết hợp tạo âm, vần và ký hiệu chữ số riêng từ 0 đến 9, được viết từ trái sang phải. Để sử dụng thành thạo, người học phải nắm được hình dạng ký tự, cách ghép âm, ghi dấu và quy tắc chính tả. Vì vậy, với nhiều học sinh người Chăm, nghe và nói tiếng mẹ đẻ khá tự nhiên nhưng đọc, viết lại là một quá trình học tập cần sự kiên trì.

Học sinh Trường Tiểu học Ninh Phước tập đọc, viết chữ Chăm trong giờ học chính khóa.

Hiện nay, Trường Tiểu học Ninh Phước (xã Ninh Phước) có 23 lớp với khoảng 700 học sinh học tiếng Chăm từ lớp 1 với thời lượng 2 tiết/tuần. Theo cô Thọ Thị Bảy - Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Ninh Phước, phần lớn học sinh có lợi thế về nghe, nói do thường xuyên giao tiếp bằng tiếng Chăm với ông bà, cha mẹ. Tuy nhiên, khi bước vào lớp 1, các em vẫn phải bắt đầu từ việc nhận diện mặt chữ, tập ghép âm, ghi dấu rồi mới đến viết đúng chính tả.

Hệ thống chữ cái Chăm

Những từ ngữ, câu nói quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày, giáo viên hướng dẫn học sinh nhận biết cách thể hiện bằng chữ viết. Cách dạy này giúp các em tiếp cận bài học gần gũi hơn, nhưng khó khăn vẫn nằm ở việc ghi nhớ và vận dụng đúng các quy tắc khi viết. Trong khi thời lượng học trên lớp có hạn, nếu thiếu môi trường thực hành thường xuyên, kiến thức các em tiếp thu rất dễ bị gián đoạn.

"Việc biết đọc, biết viết chữ Chăm không chỉ giúp học sinh sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ mà còn mở thêm cơ hội tiếp cận lịch sử, phong tục, lễ hội, truyện kể, dân ca và những tri thức được lưu giữ bằng chữ viết của dân tộc. Trẻ em người Chăm biết nói tiếng Chăm, đó là sự tiếp nối tự nhiên từ gia đình, còn biết đọc, biết viết và hiểu giá trị của chữ Chăm lại cần sự chỉ dạy, truyền đạt từ nhà trường, gia đình và cộng đồng”, cô Thọ Thị Bảy chia sẻ.

Chung tay lưu truyền

Chữ viết của đồng bào Chăm được đưa vào trường học giúp thế hệ trẻ tiếp cận tiếng mẹ đẻ một cách bài bản. Tuy nhiên, để học sinh yêu thích và chủ động sử dụng chữ viết, bên cạnh những tiết học chính khóa, các hoạt động giao lưu, thi viết chữ đẹp cũng có ý nghĩa thiết thực.

Thư tịch cổ Chăm được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hoà.

Năm nay, UBND xã Ninh Phước tổ chức Hội thi Thiếu nhi viết chữ Chăm đẹp vào ngày 10-10, với sự tham gia của 40 học sinh tiểu học. Trong thời gian 40 phút, mỗi thí sinh thực hiện bài viết bằng chữ Chăm theo yêu cầu của ban tổ chức. Nội dung thi yêu cầu mỗi học sinh viết đoạn thơ từ 8 đến 16 câu hoặc đoạn văn dài từ 10 đến 20 dòng. Bài thi được đánh giá dựa trên độ chính xác về nội dung, chính tả, mẫu chữ, nét chữ, bố cục và tính thẩm mỹ.

Theo bà Chế Hoàng Thu Hảo - Phó Chủ tịch UBND xã Ninh Phước, hội thi nhằm tạo điều kiện để học sinh giao lưu, rèn luyện khả năng sử dụng chữ Chăm, đồng thời khuyến khích gia đình, nhà trường cùng quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy chữ viết truyền thống. Việc tổ chức hội thi trong khuôn khổ Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I gắn với Lễ hội Katê năm 2026 còn góp phần đưa hoạt động gìn giữ chữ viết hòa vào không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, giúp thiếu nhi hiểu và trân trọng hơn di sản của dân tộc mình.

Từ những tiết học đến các cuộc thi, học sinh có thêm cơ hội thực hành, thể hiện khả năng sử dụng chữ Chăm và sự tự tin với tiếng mẹ đẻ. Quan trọng hơn, những hoạt động ấy khơi dậy sự quan tâm của gia đình, nhà trường và cộng đồng đối với việc duy trì chữ viết trong đời sống. Bởi hành trình gìn giữ chữ Chăm không chỉ nằm ở những trang tư liệu cổ mà còn tiếp diễn qua từng thế hệ học trò biết đọc, biết viết và tự hào về con chữ của dân tộc mình.

Gần nửa thế kỷ dạy chữ Chăm trong nhà trường: Tiếng Chăm được đưa vào dạy thực nghiệm trong trường phổ thông từ năm học 1977 - 1978. Sau đó, việc dạy tiếng nói, chữ viết Chăm từng bước được mở rộng tại các trường vùng đồng bào Chăm. Bộ chữ Akhar Thrah được sử dụng làm nền tảng biên soạn sách giáo khoa tiếng Chăm bậc tiểu học. Đến năm học 2025 - 2026, toàn tỉnh Khánh Hòa có 23 trường tiểu học, 296 lớp với khoảng 9.000 học sinh học tiếng Chăm.

THANH XUÂN