Sửa đổi Bộ luật Hình sự: Nghiêm trị kết hợp khoan hồng, nhân đạo

Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang được truyền thông rộng rãi để lấy ý kiến xã hội, với nhiều chính sách lớn. Đáng chú ý nhất là thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, bổ sung tội danh mới và mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Đây là những nội dung gắn trực tiếp với công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng Công an, trong đó có Công an tỉnh Khánh Hòa.

Bỏ hình phạt tử hình ở 6 tội danh

Theo dự thảo, hình phạt tử hình dự kiến được bỏ ở 6 tội danh. Hình phạt này chỉ còn giữ lại ở 4 tội danh: Tội phản bội Tổ quốc, tội giết người, tội sản xuất trái phép chất ma túy và tội khủng bố. Đây không phải thay đổi đột ngột mà là bước tiếp nối một xu hướng nhất quán qua nhiều lần hoàn thiện pháp luật hình sự. Bộ luật Hình sự năm 1985 quy định hình phạt tử hình ở 44 tội danh. Bộ luật Hình sự năm 1999 giảm xuống còn 29 tội danh và Luật sửa đổi năm 2009 tiếp tục giảm còn 22 tội danh. Đến Bộ luật Hình sự năm 2015, con số này còn 18 tội danh và sau lần sửa đổi tiếp theo chỉ còn 10 tội danh.

Cơ quan soạn thảo đưa ra 3 căn cứ cho chính sách này. Thứ nhất, thu hẹp hình phạt tử hình là chủ trương đã được xác định trong đường lối cải cách tư pháp của Đảng. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2-6-2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp định hướng chỉ áp dụng hình phạt tử hình với một số loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Định hướng này tiếp tục được khẳng định tại Kết luận số 92-KL/TW ngày 5-11-2020 của Bộ Chính trị và Kết luận số 84-KL/TW ngày 21-6-2024.

Thứ hai, chính sách này phù hợp với tinh thần Hiến pháp năm 2013 về tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người. Trong đó, quyền sống có vị trí đặc biệt, và quyền con người chỉ bị hạn chế trong trường hợp thật sự cần thiết. Thực tiễn thi hành cũng cho thấy dù nhiều tội danh có hình phạt tử hình, tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp, điển hình là các tội về ma túy. Điều đó có nghĩa là sức răn đe không chỉ đến từ mức hình phạt cao nhất.

Thứ ba, chính sách này đáp ứng yêu cầu của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị mà Việt Nam là thành viên. Công ước yêu cầu các quốc gia chưa xóa bỏ tử hình chỉ áp dụng hình phạt này với "những tội phạm nghiêm trọng nhất", được hiểu là những tội đặc biệt nghiêm trọng liên quan đến cố ý tước đoạt tính mạng. Hiện trên thế giới chỉ còn khoảng 50 quốc gia áp dụng hình phạt tử hình. Việc thu hẹp vì vậy giúp pháp luật Việt Nam tương thích hơn với xu hướng quốc tế và nâng vị thế của Việt Nam trong tương trợ tư pháp hình sự, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án.

Với 4 tội danh còn giữ hình phạt tử hình, cơ quan soạn thảo cho biết lý do là thực tiễn đấu tranh cho thấy các tội phạm này vẫn diễn biến phức tạp và việc giữ lại vẫn phù hợp với điều ước quốc tế.

Thêm 11 tội danh mới, mở rộng trách nhiệm của pháp nhân

Bên cạnh chính sách nhân đạo, dự thảo bổ sung 11 tội danh mới và một số hành vi phạm tội mới, đồng thời quy định nghiêm khắc hơn với người phạm tội. Theo cơ quan soạn thảo, nội dung này nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về tăng cường lãnh đạo công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, góp phần xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển.

Quá trình tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự cho thấy còn những hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa được quy định đầy đủ, nhất là trong các lĩnh vực kinh tế, công nghệ, an ninh mạng, an toàn thực phẩm và môi trường. Những hành vi này xâm hại các khách thể quan trọng được pháp luật hình sự bảo vệ, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội. Bổ sung tội danh mới giúp cơ quan tiến hành tố tụng có thêm căn cứ pháp lý rõ ràng để xử lý.

Dù vậy, dự thảo vẫn bảo đảm hài hòa giữa nghiêm trị với khoan hồng, giữa nghiêm minh với nhân đạo. Cùng với việc bổ sung căn cứ xử lý, dự thảo bỏ 3 tội danh và bỏ 38 hành vi khỏi các tội danh hiện hành. Dự thảo cũng xóa bỏ 2 loại hình phạt đối với pháp nhân thương mại; đồng thời hoàn thiện các chế định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt và xóa án tích. Những chính sách nhân đạo này nằm ở Phần chung nên có thể tác động đến nhiều nhóm tội phạm trong toàn bộ luật.

Một điểm mới khác là mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Nội dung này đã được cân nhắc kỹ trên cơ sở chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, dựa trên ba căn cứ. Căn cứ thứ nhất là hành vi phạm tội thuộc nghĩa vụ, trách nhiệm của chính pháp nhân theo luật chuyên ngành, như trốn thuế hay trốn đóng bảo hiểm xã hội. Căn cứ thứ hai là có những hành vi thực hiện dưới danh nghĩa pháp nhân với tính chất, mức độ nguy hiểm đã thay đổi, nếu chỉ xử phạt hành chính thì không đủ sức răn đe. Căn cứ thứ ba là yêu cầu nội luật hóa các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia hoặc là thành viên.

Những thay đổi này sẽ tác động trực tiếp đến công tác điều tra, xử lý tội phạm ở các địa phương. Song song với đó, việc tuyên truyền để tổ chức và cá nhân hiểu đúng chính sách hình sự cũng góp phần phòng ngừa vi phạm ngay từ đầu.

THÀNH LONG