Tìm giải pháp bền vững cho ngành hàng tôm hùm

Sáng 8-8, tại Khánh Hòa, Cục Thủy sản và Kiểm ngư - Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN-MT) phối hợp với Sở NN-MT tổ chức Hội nghị phát triển nuôi và tiêu thụ tôm hùm bền vững. Các đại biểu tham dự hội nghị đã phân tích những thách thức, điểm nghẽn và đề ra giải pháp nhằm đưa ngành hàng tôm hùm phát triển bền vững, trở thành ngành xuất khẩu vượt mốc 1 tỷ USD năm 2026. 

Nhiều thách thức

Tôm hùm là một trong những đối tượng nuôi biển có giá trị kinh tế cao, tiềm năng xuất khẩu lớn; nghề nuôi tôm hùm có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương ven biển miền Trung, đặc biệt là 2 tỉnh Khánh Hòa và Đắk Lắk khi chiếm đến 95% sản lượng tôm hùm thương phẩm của cả nước.

Người dân thu hoạch tôm hùm xanh ở vùng nuôi xã Nam Cam Ranh.

Ông Hoàng Anh Hào - Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo (Sở NN-MT) cho biết: “Nghề nuôi tôm hùm trên địa bàn tỉnh bắt đầu phát triển từ những năm 1990, tập trung chủ yếu tại các vùng nuôi trọng điểm như: Vịnh Vân Phong (38.640 lồng), vịnh Cam Ranh (102.564 lồng), vịnh Phan Rang (5.090 lồng), vịnh Nha Trang (3.900 lồng), vùng nuôi phường Đông Ninh Hòa (80 lồng). Nghề nuôi tôm hùm đã góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao thu nhập cho người nuôi ở các xã, phường ven biển trong tỉnh. Tuy nhiên, nghề này đang đối mặt với nhiều khó khăn khi liên kết chuỗi giá trị ngành hàng chưa chặt chẽ, nguồn giống phụ thuộc vào nhập khẩu; chi phí thức ăn và vật tư đầu vào tăng; môi trường vùng nuôi chịu nhiều áp lực; nguy cơ dịch bệnh, biến đổi khí hậu và thiên tai ngày càng lớn. Bên cạnh đó, yêu cầu của thị trường xuất khẩu về chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường ngày càng cao...”.

Tại Khánh Hòa, trong 6 tháng đầu năm, người dân đã thả nuôi 137.136 lồng tôm hùm, sản lượng thương phẩm đạt hơn 10.270 tấn, chủ yếu là tôm hùm bông và tôm hùm xanh. Trong giai đoạn 2011 - 2015, người dân chủ yếu nuôi tôm hùm bông, thời gian gần đây chuyển dần sang nuôi tôm hùm xanh do thời gian nuôi ngắn, thị trường tiêu thụ ưa chuộng.

Tôm hùm là sản phẩm nuôi chủ lực của người dân trên địa bàn tỉnh.

Tại hội nghị, đại diện các hợp tác xã, hộ dân nuôi tôm hùm trên địa bàn tỉnh cho rằng, chưa bao giờ nghề nuôi tôm hùm lại đối diện với nhiều khó khăn, thách thức như hiện nay. Theo ông Đào Xuân Hòa - Giám đốc Hợp tác xã Nuôi trồng thủy sản Vạn Ninh, mỗi năm người dân trong tỉnh cần 60 - 70 triệu con giống. Tuy nhiên, khai thác tự nhiên trong tỉnh chỉ đáp ứng khoảng 5% nhu cầu, 95% còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu. Do số lượng giống nhập khẩu chính ngạch rất ít nên đa số con giống người dân thả nuôi được mua trôi nổi trên thị trường, chất lượng không đảm bảo. Trong khi đó, việc tiêu thụ tôm hùm phần lớn là xuất khẩu tươi sống sang thị trường Trung Quốc (chiếm gần 98% sản lượng xuất khẩu); giữa các hợp tác xã, người nuôi và doanh nghiệp thu mua, xuất khẩu tôm hùm chưa có sự liên kết chặt chẽ. Bên cạnh đó, hiện nay, tình trạng nuôi tự phát với mật độ cao, sử dụng thức ăn tươi tại các vùng nuôi ven bờ để lại nhiều hệ lụy về môi trường, dịch bệnh... Đây là những thách thức cần được giải quyết để phát triển bền vững nghề nuôi tôm hùm.

Tập trung phát triển theo chiều sâu

Nhiều ý kiến tại hội nghị nhấn mạnh việc phát triển nuôi và tiêu thụ tôm hùm theo hướng bền vững không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là định hướng chiến lược lâu dài nhằm bảo đảm sinh kế cho người dân, nâng cao giá trị gia tăng và bảo vệ môi trường, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường nhập khẩu... Mục tiêu là tập trung chuyển đổi mô hình phát triển từ chiều rộng sang chiều sâu; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực; lấy chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và năng lực cạnh tranh làm mục tiêu. Để thực hiện, cần có sự tham gia đồng bộ của các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và người nuôi, các chủ thể tham gia chuỗi giá trị tôm hùm để phát triển nuôi, tiêu thụ tôm hùm bền vững.

Công nhân một doanh nghiệp kiểm tra chất lượng tôm hùm thu mua tại vùng nuôi Cam Ranh để phục vụ xuất khẩu.

Liên quan đến bài toán khan hiếm nguồn giống, ông Nguyễn Hữu Dũng - Tổng thư ký Hội Thủy sản Việt Nam phân tích, Indonesia là nguồn cung tôm hùm giống chính cho Việt Nam nhưng chính sách quản lý tại đây liên tục biến động. Theo Quy định KP 7/2024 của nước này, chỉ cho phép xuất khẩu tôm hùm sống trên 50g và yêu cầu doanh nghiệp nước ngoài đầu tư cơ sở ươm giống bản địa. Để giải quyết vấn đề này, ông Dũng đề xuất mô hình liên doanh 2 giai đoạn: Xây dựng cơ sở tại Indonesia để ươm dưỡng tôm giống từ 0,2g lên 5g nhằm kiểm soát chất lượng, sau đó mới chuyển về Việt Nam dưỡng lên hơn 20g trước khi cung ứng cho người nuôi.

6 tháng đầu năm, xuất khẩu tôm hùm đạt 584,6 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ năm trước, chiếm 24,9% tổng giá trị xuất khẩu tôm của Việt Nam, chiếm 10,1% tổng giá trị xuất khẩu ngành thủy sản. Tôm hùm xanh là đối tượng xuất khẩu chủ lực.

Một trong những thách thức lớn đối với nghề nuôi tôm hùm trên địa bàn tỉnh là việc sử dụng thức ăn tươi để lại nhiều hệ lụy về môi trường, nguy cơ dịch bệnh tại các vùng nuôi. Điểm nghẽn này đang dần được tháo gỡ khi đến nay, Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam đã nghiên cứu phát triển thức ăn công nghiệp cho cả tôm hùm xanh và tôm hùm bông. Cả 2 loại đều chấp nhận 100% thức ăn công nghiệp này, chất lượng thịt của tôm thương phẩm ổn định. Khi nuôi trên bể, tôm hùm xanh tăng trưởng gần bằng ăn thức ăn tươi, ít bệnh và phát triển đồng đều; riêng tôm hùm bông lớn chậm hơn. Nuôi thử nghiệm ngoài lồng bè, tôm hùm xanh dùng thức ăn công nghiệp đạt tốc độ lớn bằng 80% so với ăn cá mồi, tỷ lệ sống đạt 70%, hạn chế dịch bệnh so với cho ăn bằng cá tươi hay vẹm, hàu. Hạn chế hiện nay là viên thức ăn chỉ bền trong nước 45 - 50 phút nên đơn vị đang nghiên cứu nâng độ bền lên 3 - 4 tiếng, kết hợp dùng máy cho ăn tự động (1 - 2 tiếng/lần). Từ thực tế này, đơn vị hướng tới lộ trình thay thế một phần và hoàn toàn thức ăn tươi trong 2 - 3 năm tới đối với tôm hùm xanh, đồng thời tiếp tục hoàn thiện thêm đối với thức ăn cho tôm hùm bông.

Công nhân một doanh nghiệp kiểm tra chất lượng tôm hùm thu mua tại vùng nuôi Cam Ranh để phục vụ xuất khẩu.

Đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, Trung Quốc là thị trường xuất khẩu chủ yếu của tôm hùm Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường này đang có nhiều rào cản về sản phẩm nhập khẩu, nhất là đối với tôm hùm bông. Do đó, để thực hiện mục tiêu dài hạn về phát triển ngành hàng tôm hùm bền vững, giá trị cao, khẳng định thương hiệu, cần giải quyết bài toán về nâng cao chất lượng con giống, đầu tư cho hạ tầng vùng nuôi; tăng cường năng lực vận chuyển tôm hùm sống (có giá trị cao nhất); xây dựng thương hiệu tôm hùm Việt Nam; xử lý các vấn đề kỹ thuật, pháp lý và khoa học để tháo gỡ rào cản về xuất khẩu tôm hùm bông sang thị trường Trung Quốc. Đồng thời, hướng dẫn người nuôi, doanh nghiệp chuẩn hóa các dữ liệu từ vùng nuôi đến xuất khẩu để đáp ứng các yêu cầu của thị trường...

Để phát triển bền vững ngành hàng tôm hùm, nhiều đại biểu tham dự hội nghị đề xuất Bộ NN-MT cùng các cơ quan Trung ương đặt hàng nhiệm vụ khoa học - công nghệ cấp quốc gia, trọng tâm là tập trung nguồn lực để làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo, nghiên cứu thức ăn công nghiệp chuyên dùng, hoàn thiện quy trình nuôi trên bờ bằng hệ thống lọc nước tuần hoàn (RAS) và xử lý các bệnh phổ biến như: Bệnh sữa, đen mang, đốm trắng. Đồng thời, kiến nghị Trung ương ban hành các cơ chế đặc thù về tài chính, tín dụng, hạ tầng hậu cần, hỗ trợ tháo gỡ vướng mắc nhập khẩu giống chính ngạch và đẩy mạnh xúc tiến mở rộng thị trường tiêu thụ tôm hùm thương phẩm...

HẢI LĂNG - HỒNG ĐĂNG