Phát triển nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu từ “3 trụ cột”

Tiến sĩ Phan Công Kiên (bìa phải) trao đổi với nông dân trồng nho ở phường Đô Vinh về giải pháp tiết kiệm nước tưới.

- Viện xác định 3 trụ cột trong phát triển nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu (BĐKH), gồm: Giống cây trồng thích ứng với BĐKH - Công nghệ tưới thông minh - Canh tác bền vững. Theo đó, nông dân cần giảm diện tích cây trồng cần nhiều nước. Về giống cây trồng, viện đã nghiên cứu thành công gen chịu hạn trên một số cây trồng như: Bông, lúa, bắp... Đối với cây ăn quả, chủ yếu là sử dụng các giống gốc ghép có nguồn gốc hoang dại để tăng khả năng chống chịu với điều kiện bất lợi như: Hạn, mặn, vi sinh vật gây hại trong đất.

- Xin ông cho biết các giải pháp cụ thể về giống cây trồng nhằm tối ưu năng suất, hiệu quả trong điều kiện thiếu nước?

- Với quan điểm “nhất giống”, chúng tôi tập trung vào 3 nhóm cây trồng chủ lực thích ứng BĐKH. Đối với nhóm cây ăn quả chủ lực, sẽ phát triển các giống nho (NH01-48, NH01-152, NH01-26, NH04-102...); giống táo (TN01, TN05), giống xoài và cây ăn quả khác (mãng cầu, mít, ổi...). Đồng thời, sử dụng các giống gốc ghép có khả năng chống chịu hạn, mặn và vi sinh vật gây hại trong đất. Những giống này không chỉ khỏe, mà còn cho sản phẩm có chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu.

Đối với nhóm cây ngắn ngày, viện tập trung tuyển chọn các giống cây thích ứng BĐKH làm thức ăn chăn nuôi (bắp sinh khối, cao lương, cỏ chăn nuôi), nha đam, măng tây xanh, cây gia vị (hành, tỏi), dưa hấu, cây dược liệu... Qua đó, góp phần đa dạng cơ cấu cây trồng, nâng cao hiệu quả kinh tế trên cùng đơn vị diện tích.

Đối với nhóm cây nguồn gen bản địa, đơn vị đã phục tráng và phát triển các nguồn gen cây trồng như: Bắp nếp Bác Ái, khoai lang Từ Tâm... nhằm khôi phục các đặc tính quý, xây dựng vùng sản xuất và từng bước hình thành chuỗi liên kết sản xuất.

Chúng tôi mong muốn nông dân cần lựa chọn giống cây trồng từ các đơn vị cung cấp uy tín; ưu tiên sử dụng các giống cây đã qua khảo nghiệm, được triển khai thực tế tại địa phương để bảo đảm phù hợp với điều kiện canh tác và thích ứng với BĐKH.

- Bên cạnh giống, phương thức canh tác đóng vai trò ra sao trong việc tiết kiệm tài nguyên nước, thưa ông?

- Phương thức canh tác là yếu tố quyết định để giống cây trồng phát huy hiệu quả trong điều kiện khô hạn. Việc chọn tạo giống thích ứng khí hậu mới chỉ là bước đầu, để cây sinh trưởng, cho năng suất ổn định cần áp dụng đồng bộ các kỹ thuật canh tác phù hợp. Trong đó, 3 giải pháp quan trọng gồm: Tưới nhỏ giọt, che phủ đất và sử dụng phân hữu cơ.

Tưới nhỏ giọt giúp đưa nước trực tiếp đến vùng rễ, hạn chế thất thoát do bốc hơi, tiết kiệm nguồn nước. Về che phủ đất, trong điều kiện nắng nóng, nhiệt độ bề mặt cao, việc sử dụng cây phân xanh hoặc màng phủ nông nghiệp, phế phẩm nông nghiệp (rơm, cỏ khô) để che gốc (nhất là vườn cây ăn quả) cần được ưu tiên. Giải pháp này giúp giữ ẩm cho đất, giảm nhiệt độ vùng rễ và ngăn cỏ dại. Bên cạnh đó, nông dân cần tăng cường bón phân hữu cơ để cải tạo đất, giữ nước, giúp cây trồng thích ứng tốt hơn với điều kiện nắng hạn kéo dài.

- Xin ông cho biết một số mô hình canh tác nông nghiệp thích ứng với điều kiện khô hạn mà đơn vị đã nghiên cứu, áp dụng vào thực tiễn hiện nay?

- Thời gian qua, viện chú trọng tuyển chọn, chuyển giao các giống cây trồng mới (nho, táo, nha đam, măng tây, hành, tỏi, cây thức ăn chăn nuôi...) có tiềm năng về năng suất, chất lượng, thích ứng với BĐKH, cũng như phục tráng, phát triển các giống cây trồng bản địa có nguồn gen quý tại địa phương.

Cùng với đó, viện cũng tích cực nghiên cứu, chuyển giao cho người nông dân, doanh nghiệp quy trình canh tác ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất như: Nhà màng, nhà lưới, hệ thống tưới nước tiết kiệm, ứng dụng IoT trong tưới nước chính xác và quản lý dinh dưỡng, quản lý dịch hại tổng hợp...

- Ông có khuyến nghị gì cho nông dân đang canh tác ở vùng khô hạn, khan hiếm nước vào mùa khô?

- Để sản xuất bền vững, nông dân cần "3 không" và "3 có". Đó là không chạy theo phong trào; không canh tác khi không có quy hoạch nguồn nước; không sử dụng hóa chất độc hại làm suy kiệt đất; "3 có" là có kế hoạch dự trữ nước tại chỗ (bể chứa, ao lót bạt); có sự liên kết với doanh nghiệp để đầu ra ổn định; có tư duy làm nông nghiệp công nghệ cao.

Thay vì cố gắng trồng cây cần nhiều nước trên những vùng đất khan hiếm nước, nông dân cần chuyển đổi sang cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao; áp dụng các mô hình nông nghiệp thông minh như đầu tư vào công nghệ tưới tiết kiệm để giúp cây trồng có thể “vượt hạn” thành công trong điều kiện khô hạn, khan hiếm nước.

- Trân trọng cảm ơn ông!

CÔNG ĐỊNH (Thực hiện)